بیگدلی: اعلام بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول اشتباه بود/ شروین وکیلی: این بی‌طرفی تصمیمی درست و عقلانی بود

بیگدلی: اعلام بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول اشتباه بود/ شروین وکیلی: این بی‌طرفی تصمیمی درست و عقلانی بود

در نشست «بررسی توازن دیپلماسی و میدان در بزنگاه‌های تاریخ معاصر ایران» مناظره علی بیگدلی و شروین وکیلی درباره اعلام بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول به تقابل دو دیدگاه متفاوت انجامید.

به گزارش خبرگزاری پرشین آنلاین، نشست بررسی «توازن دیپلماسی و میدان در بزنگاه‌های تاریخ معاصر ایران» در پرشین آنلاین، به میدان رویارویی دو دیدگاه کاملاً متفاوت درباره کارنامه ایران در جنگ جهانی اول تبدیل شد؛ جایی که علی بیگدلی، استاد تاریخ و کارشناس بین‌الملل، اعلام بی‌طرفی ایران را «اشتباهی راهبردی» خواند که کشور را به قربانگاه کشاند و در مقابل، شروین وکیلی، جامعه‌شناس و تاریخ‌نگار، این تصمیم را با توجه به ارتش نحیف وقت و بازی هوشمندانه دیپلماتیک میان دو دولت تهران و کرمانشاه، «عقلانی‌ترین گزینه ممکن» در ظرف مقدورات آن زمان دانست.

بیگدلی در این نشست اعلام بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول را یک اشتباه راهبردی خواند و گفت دنیا در شرایطی نبود که بی‌طرفی ما را بپذیرد. او برای نمونه به جنگ جهانی دوم اشاره کرد و گفت وقتی رضاشاه در نامه بلندبالایی از روزولت، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، خواست که به خاک ایران تجاوز نکنند، روزولت در پاسخی کوتاه نوشت: «آقای شاه ایران، وقتی خانه‌ای آتش می‌گیرد، آتش‌نشانی برای خاموش کردن آن از صاحب‌خانه اجازه نمی‌گیرد.» بیگدلی تأکید کرد در شرایطی که آتش جنگ تمام دنیا را فرا گرفته است، اعلام بی‌طرفی به معنای قربانی شدن است. او اشتباه بزرگ ایران در جنگ جهانی اول را نیز همین دانست و گفت یا باید جانب آلمان و عثمانی را می‌گرفتیم یا به حمایت از انگلستان می‌پرداختیم، اما به دلیل خصومت و نفرتی که نسبت به روسیه و انگلیس داشتیم، بی‌طرفی را انتخاب کردیم. بیگدلی افزود اگر او در آن دوران خودش نخست‌وزیر یا شاه بود، حتماً از آلمان‌ها حمایت می‌کرد. او اشاره کرد که صدراعظمِ وقت، مستوفی‌الممالک تحصیل‌کرده آلمان بود و مهاجرتِ شخصیت‌های برجسته‌ای همچون مدرس و گروه‌هایی با تفکرات سوسیالیستی مانند سلیمان میرزا اسکندری به کرمانشاه، در همین راستا بود؛ هرچند آن‌ها در نهایت رها و «لت‌وپار» شدند.

شروین وکیلی: اعلام بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول تصمیمی درست و عقلانی بود

شروین وکیلی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ، با تأکید بر لزوم بررسی نقاط افتراق دیدگاه‌ها، به نقد تحلیل دکتر بیگدلی پرداخت و گفت برخلاف نظر ایشان، معتقد است اعلام بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول تصمیمی درست و عقلانی بوده است.

وی با اشاره به ساختار نظامی ایران در آن دوره توضیح داد که ایران در آن زمان ارتش منسجمی نداشت و مجموع نیروی نظامی رسمی کشور حدود ۵۰ هزار نفر بود که این میزان با کل دوران پیشامدرن ایران نیز همخوانی دارد؛ چراکه در جنگ‌های ایران و روس هم بخش عمده نیروها را نه یک ارتش منظم، بلکه ایلات، عشایر و مردم مرزنشین تشکیل می‌دادند. او افزود در جنگ جهانی اول، همین نیروی محدود نظامی نیز میان قزاق‌ها و ژاندارم‌ها تقسیم شده بود و ایران از نظر تعداد و تجهیزات، اساساً با ارتش عثمانی یا نیروهای بریتانیا که از هند بسیج شده بودند، قابل مقایسه نبود. از این‌رو، او تأکید کرد که امکان حضور مؤثر نظامی در این جنگ برای ایران وجود نداشت و اعلام بی‌طرفی گزینه‌ای ناگزیر و درست بود.

وکیلی رفتار سیاسی و دیپلماتیک ایران را پس از اعلام بی‌طرفی، هوشمندانه ارزیابی کرد و گفت در دولت ایران رجالی تحصیل‌کرده و آشنا با غرب مانند ذکاءالملک فروغی و ناصرالملک حضور داشتند که نسبت به تحولات جهان بی‌اطلاع نبودند. او با تشریح بافت جنگ جهانی اول به عنوان نزاعی درون‌اروپایی میان قدرت‌های محور و متفقین، توضیح داد که افکار عمومی و بسیاری از رجال ایران به دلیل کارنامه استعماری روسیه و انگلیس در ایران، به سمت آلمان گرایش داشتند؛ چرا که آلمان فاقد سابقه استعماری در ایران بود و از تبلیغاتی نظیر ایده «اتحاد اسلام» نیز بهره می‌برد. وی این گرایش افکار عمومی را در چارچوب شرایط آن روزگار منطقی و قابل دفاع دانست.

او در ادامه، ساختار عملی سیاست ایران را شامل دو بخش دانست که از یک سو، دولت کرمانشاه متشکل از غالبا دموکرات‌ها، نمایندگان مجلس و رجال درجه اول رسماً با آلمان همکاری می‌کردند و خود را دولت قانونی می‌دانستند و از سوی دیگر، دولت تهران متشکل از شاه و اعتدالیون روابط خود را با متفقین حفظ کردند. وکیلی این دوگانگی را یک بازی دیپلماتیک هوشمندانه خواند؛ زیرا به ایران اجازه می‌داد با هر طرفی که پیروز جنگ شود، رابطه رسمی داشته باشد. او شاهد این مدعا را حضور هیأت ایرانی در کنفرانس صلح پاریس پس از پیروزی متفقین دانست که هرچند مطالبات ایران مانند غرامت و ادعاهای ارضی در عراق، سوریه و آناتولی پذیرفته نشد، اما طرح رسمی این خواسته‌ها ثبت شد و اقدامی عقلانی در ظرف مقدورات آن زمان بود.

متن کامل گزارش این نشست را از این‌جا بخوانید.