دگرگونی بزرگ در جامعه ترکیه/ اندیشه های نوگرایانه اسلامی ژرف زیر پوسته استبداد زده

دگرگونی بزرگ در جامعه ترکیه/ اندیشه های نوگرایانه اسلامی ژرف زیر پوسته استبداد زده

در میان خاموشیِ ظاهریِ فضای سیاسی ترکیه، جریانی ژرف و آرام در حال شکل‌گیری است که از درونِ سنتِ اسلامی ترکیه برمی‌خیزد و ستونِ آن را «آزادی انسان» و «نقدِ استبداد» تشکیل می‌دهد. طاها آق‌یول، روزنامه‌نگار برجسته، در یادداشتی تازه، از موجی از بازاندیشی در تاریخ، فقه و حدیث خبر می‌دهد که به‌دستِ نسلِ جدیدی از پژوهشگران و الهی‌دانان ترکیه در جریان است؛ بازاندیشی‌ای که نه از غرب، بلکه از بطنِ میراثِ اسلامی سرچشمه گرفته و در پیِ آن است که تفسیری نو، اخلاق‌محور و سازگار با حقوق مدرن از دین ارائه دهد.

گرو اندیشه: دین آنلاین بر مقدمه ترجمه ای از روزنامه قرار نوشت: «طاها آق‌یول نویسنده و روزنامه‌نگار شناخته شده ترکیه سال‌ها در حوزه اندیشه و سیاست قلم زده است و با بسیاری از محققان ترکیه در شبکه سی‌ان‌ان ترک مصاحبه‌های چالشی و جنجالی انجام داده است. اکنون او در یادداشت کوتاهی در روزنامه «قرار» ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶  به آخرین تحولات در حوزه فهم دینی در میان محققان ترکیه می‌پردازد که خواندن آن خالی از لطف نیست. متن را هوش مصنوعی ترجمه کرده است و حیدر بیات برخی از کلمات و اصطلاحات را بازبینی و ویرایش کرده‌ و توضیحات زیر را بدان افزوده است.» این متن را در ادامه می خوانید:

****

طاها آق یول 

کسانی که با نگریستن به وضعیت کنونی جهان اسلام و نیز فضای استبدادزده‌ای که حکومت محافظه‌کار در ترکیه پدید آورده است داوری می‌کنند، ممکن است از جریان آرام اما ژرف اندیشه‌های نوگرایانه‌ای که در زیر پوست جامعه در حال شکل‌گیری است، غافل بمانند.

حال آنکه، برخلاف مفهومی چون «لائیک بودن» که از رهگذر دولت و از غرب به جهان اسلام وارد شد، این‌بار پویشی نو از درون خود اندیشهٔ اسلامی سر برآورده است. این جریان، هنوز به توده‌های مردم نرسیده، اما در میان تاریخ‌پژوهان، متافیزیسین‌ها و روشنفکران مسلمان به‌تدریج گسترش می‌یابد و محور آن «اندیشهٔ آزادی» است.

آنان تاریخ را به محک نقد می‌زنند و دریافته‌اند که استبداد، با جلوگیری از توسعه، یکی از عوامل اصلی عقب‌ماندگی مسلمانان بوده است. از همین‌رو، ناگزیر نقش فقه سنتی و کلام سنتی را در تاریخ مورد بازاندیشی قرار می‌دهند. بدین‌سان، کلامی نو که بر اصل «آزادی انسان» استوار است و نیز فهمی تازه از فقه که با حقوق مدرن سازگار و گشوده باشد، در حال شکل‌گیری است.

آیا نوشته‌های مصطفی ینراوغلو را که در روزنامهٔ «قرار» دربارهٔ شخصیت‌های برجستهٔ تاریخ اسلام منتشر می‌شود، دنبال می‌کنید؟

او چهره‌هایی را معرفی می‌کند که در برابر استبداد سر فرود نیاوردند و در عرصهٔ اعتقادی نیز بر این باور بودند که انسان عروسکی در دست «تقدیر» نیست، بلکه آزاد است و از همین‌رو مسئول اعمال خویش است. از جمله، امام اعظم [ابوحنیفه؟] که به سبب سر باز زدن از تسلیم در برابر خلیفهٔ مستبد، در زندان زیر تازیانه به شهادت رسید.

او آنچه بر ابن‌رشد رفت را «تبعید عقل» نامید و در شرح زندگی خیرالدین پاشای تونسی، از ارزش اصلاحات و حاکمیت قانون سخن گفت.

همچنین در نوشتاری دربارهٔ علی عزت‌بگوویچ، «پادشاه فرزانه»، بر این سخن او تأکید کرد که: «میزان دین‌داری، به نمایش و دین‌دار دیده‌شدن نیست، بلکه آن است که تا چه اندازه عادل باشی.»

همچنین این سخن ماندگار نامق کمال، اندیشمند بزرگ و پیش‌گام، را در ذهن‌ها حک کرد: «توان یک ملت نه در توپ و تفنگ او، بلکه در آزادی افراد آن است.»

و تنها دو روز پیش، از غیلان دمشقی، اندیشمند سدهٔ هشتم میلادی، نوشت: «اندکی بعد مردی را اعدام کردند که دست‌ها و پاهایش را بریده بودند و بنابر برخی روایت‌ها، برای‌آنکه واپسین سخنش را نیز بر زبان نیاورد، زبانش را نیز بریدند.»

چرا؟ زیرا گفته بود که استبداد، «تقدیر الهی» نیست.

ینراوغلو مدافعی استوار و سازش‌ناپذیر حقوق بشر است و افزون بر آن، به‌عنوان نویسنده‌ای نوظهور، از کیفیتی والای فکری و فرهنگی برخوردار است.

نگاهی تحلیلی به تاریخ

همچنین باید از مجموعهٔ «تفتیش عقاید در جهان اسلام؛ پیگردهای مرگبار» یاد کرد که به سردبیری استاد الهیات، پروفسور محمد عظملی، منتشر شده و مشتمل بر زندگی‌نامه‌هایی همانند غیلان دمشقی است.

بی‌گمان، کتاب پیشگام احمد یاشار اوجاق، تاریخ‌نگار برجسته، با عنوان «زندیقان و ملحدان در جامعهٔ عثمانی» که نخستین بار در سال ۱۹۹۹ منتشر شد، اثری راهگشا در این زمینه است.

پیش‌تر نیز جودت پاشا نوشته بود: «معاویه شیفتهٔ سلطنت شد» و هشدار داده بود که «بزرگان نیز خطا می‌کنند.» امروز، در روزگاری که علوم اجتماعی به پیشرفتی چشمگیر رسیده‌اند، نگرشی تازه به تاریخ مسلمانان در حال شکل‌گیری است.

حال‌آنکه نسل‌های پیشین، آن همه فاجعه را صرفاً به «اختلاف در اجتهاد» نسبت می‌دادند و از کنار آن می‌گذشتند. حتی ابن‌اثیر، مورخ سدهٔ دوازدهم، هنگام روایت ستم‌هایی که بر ابوذر رفت، نوشت: «از نگاشتن این امور خوش ندارم» و سخن را کوتاه کرد.

اگر در قرون گذشته این پرسش‌ها مطرح می‌شد که «چرا چنین شد و چه باید کرد؟»، شاید اندیشه‌هایی دربارهٔ محدود ساختن قدرت سیاسی، جلوگیری از استبداد، پاسداشت آزادی فردی، و سپس قواعد و نهادهای لازم برای تحقق آنها پدید می‌آمد. اما ما بسیار دیر کرده‌ایم.

تفسیرهای نو در اندیشه اسلامی ترکیه

این نگاه تازه به تاریخ، به‌طور طبیعی، بازنگری در فقه و کلامی را نیز که در همان دوران تاریخی شکل گرفته‌اند، در پی دارد.

کتاب «رویارویی» اثر استاد ارجمند، علی بارداق‌اوغلو، با رویکردی تاریخ‌پژوهانه نشان می‌دهد که فقه، در دورهٔ امویان و عباسیان، به مجموعه‌ای از قواعد بدل شده است و آنچه مسلمانان باید از آن پاسداری کنند، پیش از هر چیز اخلاق والاست.

کتاب تازهٔ استاد مصطفی چاغریجی با عنوان «فراخوان اخلاقی قرآن»، اثری اخلاقی است که بر قرآن تکیه دارد و از تفسیرهای قرون وسطایی فاصله گرفته است.همچنین کتاب استاد محمد گؤرمز با عنوان «مسئلهٔ روش در تفسیر سنت و حدیث»، از گونه‌های مختلف حدیث ــ مانند احادیث عرفی، احادیث بشری و احادیث حکومتی ــ سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که همهٔ آنها از درجهٔ یکسانی از  الزام و حجیت برخوردار نیستند.

برای نمونه، سن ازدواج موضوعی دینی نیست، بلکه در گذشته امری عرفی بود و امروزه در قلمرو قانون قرار می‌گیرد. مفهوم «دین‌داری نابهنگام» (آنکرونیک) که در کتاب «مشکل روش در علوم اسلامی» اثر خیری قیرباش‌اوغلو مطرح شده، به‌تنهایی گویای بسیاری از مسائل است.

و البته، هرگاه سخن از حدیث به میان آید، پیش از همه باید آثار استاد استادان، محمد سعید خطیب‌اوغلو، و به‌ویژه کتاب «ذهنیت نقادانه در اسلام» را با تأکید فراوان توصیه کرد.فهرست آثار اسلامی‌ای که در این مسیر نگاشته شده‌اند، در این صفحه نمی‌گنجد.

بدین‌سان، تفسیری نو از اسلام در حال تکوین است؛ تفسیری که با قرائت‌های سده‌های گذشته تفاوت دارد، با دانش و علم جدید سازگار است و بر بنیاد آزادی، مسئولیت‌پذیری و اخلاق استوار شده است. راه پیشِ رو، بی‌گمان، دراز و دشوار است؛ اما برای مسلمانان، راه برون‌رفت دیگری وجود ندارد.

پی‌نوشت:

طاها آق‌یول نویسنده و روزنامه‌نگار شناخته شده ترکیه سال‌ها در حوزه اندیشه و سیاست قلم زده است و با بسیاری از محققان ترکیه در شبکه سی‌ان‌ان ترک مصاحبه‌های چالشی و جنجالی انجام داده است. اکنون او در یادداشت کوتاهی در روزنامه «قرار»  به آخرین تحولات در حوزه فهم دینی در میان محققان ترکیه می‌پردازد که خواندن آن خالی از لطف نیست. متن را هوش مصنوعی ترجمه کرده است و حیدر بیات برخی از کلمات و اصطلاحات را بازبینی و ویرایش کرده‌ و توضیحات زیر را بدان افزوده است:

چند توضیح: تیتر مقاله «دگرگونی بزرگ در اندیشه اسلامی» بود که دین آنلاین آن را به «دگرگونی بزرگ در اندیشهٔ اسلامی در ترکیه» تغییر داد.

قرار در ترکی به معنای تصمیم است.

آقak و آغağ در ترکی استانبولی دو معنای متفاوت دارند. آغ به معنای شبکه و آق به معنای سفید و جاری شو، معادل ترکی آذربایجانی آخ است. همچنین آقتارماق در ترکی استانبول به معنای روایت کردن و نقل است. از این رو نام آق‌یول دارای معنای چندوجهی است.

۲۱۶۲۱۶