نقش دیوان عدالت اداری در پیشگیری از فساد اداری و تحقق حکمرانی مطلوب
نقش دیوان عدالت اداری در پیشگیری از فساد اداری و تحقق حکمرانی مطلوب
گسترش حجم مداخلات دولت در عرصههای اقتصادی، اجتماعی و اداری، ضرورت ایجاد سازوکارهای مؤثر برای کنترل قانونی بودن تصمیمات و اقدامات دستگاههای اجرایی را دوچندان کرده است. در نظام حقوقی ایران، دیوان عدالت اداری به موجب اصل ۱۷۳ قانون اساسی، مهمترین مرجع قضایی برای نظارت بر عملکرد اداری دولت و حمایت از حقوق شهروندان در برابر تصمیمات و اقدامات غیرقانونی دستگاه های عمومی به شمار میرود.
اگرچه وظیفه سنتی این نهاد، رسیدگی به شکایات اشخاص و ابطال مقررات خلاف قانون است، اما در رویکردهای نوین حقوق عمومی، دیوان عدالت اداری نقشی فراتر از یک مرجع حل اختلاف ایفا میکند و به یکی از ابزارهای تحقق حکمرانی مطلوب، شفافیت، پاسخگویی و پیشگیری از فساد اداری تبدیل شده است.فساد اداری غالباً از تصمیمات غیرقانونی، سوءاستفاده از اختیارات، تبعیض، فقدان شفافیت و ضعف پاسخگویی سرچشمه میگیرد. هرچه امکان نظارت قضایی بر تصمیمات اداری مؤثرتر باشد، احتمال بروز فساد نیز کاهش مییابد. از این منظر، دیوان عدالت اداری صرفاً مرجع جبران خسارت اشخاص نیست، بلکه با کنترل قانونی بودن اقدامات اداری، اصلاح رویههای نادرست، ابطال مقررات مغایر قانون و ایجاد وحدت رویه، نقش مهمی در پیشگیری از فساد ایفا میکند. دیوان عدالت اداری از چند جهت در تحقق حکمرانی مطلوب اثرگذار است.
نخست، با تضمین اصل حاکمیت قانون، مانع از خودسری و تجاوز مراجع اداری از حدود اختیارات قانونی میشود. دوم، با حمایت مؤثر از حقوق شهروندان، اعتماد عمومی به نظام اداری و قضایی را تقویت میکند. سوم، با ابطال بخشنامهها و آییننامههای غیرقانونی، از استمرار تصمیمات فساد زا جلوگیری میکند. چهارم، با ایجاد رویههای قضایی منسجم، امنیت حقوقی و قابلیت پیشبینی تصمیمات اداری را افزایش میدهد. با وجود این ظرفیتها، دیوان عدالت اداری با چالشهایی نیز روبهروست؛ از جمله افزایش حجم پروندهها، طولانی بودن فرآیند رسیدگی، دشواری اجرای برخی آراء و محدود بودن نظارت پیشگیرانه. این عوامل میتوانند از اثربخشی دیوان در تحقق اهداف خود بکاهند. برای ارتقای نقش دیوان عدالت اداری، اصلاح فرآیندهای رسیدگی، توسعه دادرسی الکترونیک، تقویت ضمانت اجرای آرای دیوان، بهرهگیری از سامانههای هوشمند تحلیل داده، افزایش شفافیت آرای قضایی و تعامل مؤثر با نهادهایی مانند سازمان بازرسی کل کشور، دیوان محاسبات کشور و دستگاههای نظارتی، ضروری به نظر میرسد. در نهایت، دیوان عدالت اداری زمانی میتواند نقش واقعی خود را در حکمرانی مطلوب ایفا کند که از یک مرجع صرفاً واکنشی به نهادی فعال در پیشگیری از فساد، اصلاح ساختارهای اداری و ارتقای کیفیت مدیریت عمومی تبدیل شود. در چنین شرایطی، این نهاد نه تنها حافظ حقوق شهروندان، بلکه یکی از ارکان اساسی سلامت اداری و توسعه پایدار کشور خواهد بود.
*مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد جرمشناسی و دکترای عدالت کیفری
