چه کسی این کتاب را نوشته است؟ پرسش بزرگ ادبیات در عصر هوش مصنوعی / دعوا بر سر مرز میان خلاقیت انسان و هوش مصنوعی

چه کسی این کتاب را نوشته است؟ پرسش بزرگ ادبیات در عصر هوش مصنوعی / دعوا بر سر مرز میان خلاقیت انسان و هوش مصنوعی

حذف یک رمان تحسین‌شده از فهرست جایزه گنکور فرانسه پس از اتهام استفاده گسترده از هوش مصنوعی، دوباره یک سؤال مهم را به مرکز بحث ادبیات آورده است: وقتی حتی ابزارهای تشخیص متن هوش مصنوعی هم ممکن است خطا کنند، چه کسی درباره انسانی یا ماشینی بودن یک اثر ادبی تصمیم می‌گیرد؟

ریحانه اسکندری: ماجرا از یک پست در شبکه اجتماعی ایکس شروع شد و به یکی از معتبرترین جوایز ادبی جهان رسید. رمان «این بود یا مردن» نوشته تلیسون اورلین، نویسنده کانادایی ـ هائیتی، که در مدت کوتاهی بیش از ۳۵ هزار نسخه فروخته و جایزه رمان فناک را نیز به دست آورده بود، پس از آنکه حسابی ناشناس مدعی شد تقریباً به‌طور کامل با هوش مصنوعی نوشته شده، از فهرست جایزه گنکور کنار گذاشته شد. نویسنده این اتهام را رد کرد، درباره دقت ابزارهای تشخیص متن تولیدشده با هوش مصنوعی تردیدهایی مطرح شد و هم‌زمان اتهام‌های دیگری درباره سرقت ادبی به میان آمد.

حالا ماجرا دیگر فقط درباره یک نویسنده یا یک رمان نیست؛ درباره این است که در عصر هوش مصنوعی، اصالت یک اثر ادبی چگونه باید سنجیده شود.

یک رمان، یک اتهام و تصمیم گنکور

«این بود یا مردن» اواخر اوت ۲۰۲۶ در فرانسه منتشر شد و خیلی زود به یکی از آثار مورد توجه فصل ادبی تبدیل شد. این رمان روایتی اول‌شخص از یک معلم تاریخ و جغرافیاست که در پی خشونت گروه‌های تبهکار از هائیتی می‌گریزد و مسیر دشواری را از ۱۲ کشور پشت سر می‌گذارد تا سرانجام در کانادا پناهگاهی پیدا کند. کتاب در مدت کوتاهی حدود ۳۵ هزار نسخه فروخت و حق ترجمه آن نیز به بیش از ۲۰ کشور واگذار شد.

اما ۲۱ سپتامبر، درست در روزی که اورلین جایزه رمان فناک را دریافت کرد، حسابی ناشناس در شبکه اجتماعی ایکس با نام «بالانس تون کلود» ادعا کرد که این رمان را با استفاده از یکی از ابزارهای تشخیص متن تولیدشده با هوش مصنوعی بررسی کرده و نتیجه نشان داده است کتاب «تقریبا به‌طور کامل» توسط هوش مصنوعی نوشته شده است.

پشت این حساب بعدها ساموئل فیتوسی، ستون‌نویس روزنامه «فیگارو»، شناسایی شد. او توضیح داد که با وجود خوش‌بینی نسبت به فناوری، نگران است هوش مصنوعی به نابودی خواندن و نوشتن منجر شود.

اورلین این اتهام را رد کرد و گفت نمی‌فهمد چرا باید برای نوشتن از ماشین استفاده کند. او در گفت‌وگو با روزنامه «لیبراسیون» نیز سبک نوشتارش را متأثر از زبان و ریتم‌های سنتی هائیتی و کارائیب دانست و تأکید کرد تصویرسازی، تکرار و ریتم موجود در متن، بخشی از زبان شخصی اوست.

نکته مهم اینجاست که حتی درباره نتیجه ابزار تشخیص نیز اتفاق نظر وجود نداشت. رسانه‌های فرانسوی چند ابزار دیگر را بررسی کردند و به نتایجی رسیدند که احتمال انسانی بودن متن را بالا می‌دانستند. با این حال، در ادامه اتهام‌های جداگانه‌ای درباره سرقت ادبی نیز مطرح شد؛ از جمله گزارشی که «لیبراسیون» درباره شباهت یکی از نوشته‌های پیشین اورلین با مقدمه کتاب «صبح جادوگران» منتشر کرد.

آکادمی گنکور سرانجام ۲۵ سپتامبر اعلام کرد این رمان را از فهرست خود کنار می‌گذارد. این نهاد دلیل تصمیمش را حفظ «یکپارچگی جایزه و آکادمی» عنوان کرد و گفت نتایج همگرای چند تحلیل از سوی پژوهشگران و روزنامه‌نگاران معتبر، در کنار اتهام‌های سرقت ادبی، در این تصمیم مؤثر بوده است.

با این حال، ناشر کانادایی کتاب از نتیجه‌گیری عجولانه پرهیز کرد و اعلام کرد بدون «شواهد معتبر و عینی» نمی‌تواند درباره این اتهام‌ها داوری کند.

همین تضاد، پرسش اصلی را جدی‌تر می‌کند: آیا تشخیص هوش مصنوعی می‌تواند به‌تنهایی سندی برای متهم کردن یک نویسنده باشد؟

تلیسون اورلین، نویسنده رمان «این بود یا مردن»