جنگ، پول و رؤیای محمد بن‌سلمان؛ پشت پرده عقب‌نشینی فرهنگی عربستان چیست؟/ سعودی‌ها ترمز چشم‌انداز ۲۰۳۰ را کشیدند

جنگ، پول و رؤیای محمد بن‌سلمان؛ پشت پرده عقب‌نشینی فرهنگی عربستان چیست؟/ سعودی‌ها ترمز چشم‌انداز ۲۰۳۰ را کشیدند

لغو یا تعویق چند رویداد فرهنگی و سرگرمی مهم در عربستان، هم‌زمان با توقف برخی ابرپروژه‌های چشم‌انداز ۲۰۳۰، این پرسش را مطرح کرده است که آیا ریاض در حال تغییر اولویت‌های بلندپروازانه خود است؛ تغییری که فشارهای مالی، تحولات ژئوپلیتیک و تمرکز بیشتر بر بازده اقتصادی را در پس‌زمینه خود دارد.

 ریحانه اسکندری: طی یک دهه گذشته، پادشاهی عربستان سعودی یکی از شتابان‌ترین و چشمگیرترین برنامه‌های تغییر تصویر برند ملی در تاریخ معاصر را به اجرا گذاشت.

این کشور که دهه‌ها با محافظه‌کاری شدید مذهبی، اتکای مطلق به درآمدهای نفتی و فضای اجتماعی بسته شناخته می‌شد، زیر چتر برنامه «چشم‌انداز ۲۰۳۰» به رهبری محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، مسیر متفاوتی را در پیش گرفت. جذب برجسته‌ترین خوانندگان و موسیقیدانان جهان، لغو ممنوعیت ۳۵ ساله سینما، برگزاری هفته‌های مد و فشن‌شوهای بین‌المللی، راه‌اندازی جشنواره‌های عظیم موسیقی در دل کویر و طراحی ساختارهای فوق‌مدرن مانند شهر خطی نیوم، همگی اجزای استراتژی دیپلماسی عمومی و قدرت نرم ریاض بودند. هدف از این اقدامات، تبدیل عربستان به مرکز اصلی گردشگری، سرگرمی، ورزش و نوآوری در خاورمیانه و جذب سرمایه‌گذاری خارجی بود.

با این حال، تحولات ماه‌های اخیر نشان‌دهنده یک چرخش محاسباتی و انقباض کم‌سابقه در این برنامه بلندپروازانه است. تصمیم مقامات سعودی مبنی بر لغو یا تعویق متوالی نمادین‌ترین رویدادهای فرهنگی کشور، از جمله جشنواره بین‌المللی فیلم دریای سرخ، فستیوال موسیقی ساوندستورم و مراسم جوایز جوی، همراه با تعلیق ساخت پروژه‌های عمرانی برجسته‌ای نظیر استادیوم نیوم برای جام جهانی ۲۰۳۴، پرسش‌های جدی و عمیقی را در محافل تحلیلی و رسانه‌ای ایجاد کرده است. مجموع این تحولات، در کنار داده‌های مالی و تحولات ژئوپلیتیک، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا ریاض در حال بازتنظیم اولویت‌های اقتصادی و امنیتی خود در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰ است.

ابعاد عقب‌نشینی؛ از لغو جشنواره‌ها تا تعلیق ابراستادیوم نیوم

یکی از مهم‌ترین اتفاقات در موج جدید لغو رویدادهای فرهنگی، اعلام رسمی بنیاد فیلم دریای سرخ مبنی بر موکول کردن ششمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم دریای سرخ به سه ماهه پایانی سال ۲۰۲۷ بود. این رویداد که از زمان شکل‌گیری در سال ۲۰۲۱ در شهر تاریخی جده، به عنوان درگاه ارتباطی سینمای عرب با هالیوود و سینمای مستقل جهان عمل می‌کرد و چهره‌های سرشناسی را به خود جلب می‌کرد، در بیانیه رسمی علت تعویق را «بازنگری جامع استراتژیک در الزامات لجستیکی و زمان‌بندی» اعلام کرد.

اما گزارش‌های مستقل از صنعت سرگرمی حاکی از آن است که چالش‌های عمیق‌تری همچون عدم تمایل چهره‌های برجسته بین‌المللی برای سفر به منطقه به دلیل ناامنی‌های جنگی و همچنین انقباض شدید بودجه‌های حمایتی دولتی در این تصمیم دخیل بوده است.

به فاصله کوتاهی پس از تصمیم بنیاد فیلم دریای سرخ، خبر لغو فستیوال موسیقی ساوندستورم که با نام «مدل‌بیست» نیز شناخته می‌شود، منتشر گردید. این فستیوال که نخستین بار در سال ۲۰۱۹ در اوج اصلاحات اجتماعی پادشاهی کلید خورد، سالانه با جذب صدها هزار مخاطب جوان و دعوت از ستارگانی چون کاردی بی، به عنوان نماد اصلی عقب‌راندن نفوذ نهادهای مذهبی محافظه‌کار و شکل‌گیری فرهنگ جدید جوانان سعودی شناخته می‌شد. اگرچه برگزارکنندگان بدون ارائه دلیل مشخص اعلام کردند که این رویداد برای دوره جاری لغو شده و امیدوارند در سال آینده بازگردد، اما نشانه‌ها از یک تصمیم کلی‌تر در بدنه مدیریتی بخش سرگرمی عربستان خبر می‌دادند.

موج لغوها به همین‌جا ختم نشد و اخبار موثق نشان داد که مراسم جوایز جوی، یکی از مهم‌ترین رویدادهای سرگرمی و جوایز در جهان عرب به شمار می‌رفت و ژانویه هر سال با حضور ستارگان هنری و ورزشی در ریاض برگزار می‌شد، برای دوره بعدی لغو شده است. این رویداد مجلل که تحت مدیریت هیئت عمومی سرگرمی عربستان و گروه رسانه‌ای ام‌بی‌سی سازماندهی می‌شد، در سال‌های گذشته میزبان خوانندگان و بازیگران مشهور جهانی بود و انصراف از برگزاری آن، از دست رفتن یکی از مهم‌ترین ویترین‌های تبلیغاتی پادشاهی را به همراه داشت.

هم‌زمان با انقباض رویدادهای فرهنگی، زیرساخت‌های عمرانی و نمادین چشم‌انداز ۲۰۳۰ نیز دستخوش بازنگری‌های بنیادی شدند. برجسته‌ترین نمونه در بخش ورزش، تعلیق پروژه ساخت استادیوم نیوم به ارزش تقریبی ۲.۵ میلیارد دلار بود. این ورزشگاه پیشرفته و آینده‌نگرانه که قرار بود درون سازه عظیم و شیشه‌ای «لاین» در شهر نیوم احداث شود و یکی از برنامه‌های اصلی عربستان برای میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۳۴ محسوب می‌شد، اکنون به‌طور نامحدود متوقف شده است.

علاوه بر استادیوم نیوم، پروژه ۵۰ میلیارد دلاری «مکعب» در طرح توسعه مربع جدید ریاض که بنایی مکعبی‌شکل با ابعاد ۴۰۰ متر بود، پس از خاک‌برداری‌های اولیه متوقف شد و زمان بهره‌برداری از آن از سال ۲۰۳۰ به ۲۰۴۰ موکول گردید. همچنین میزبانی بازی‌های زمستانی آسیایی ۲۰۲۹ در استراحتگاه کوهستانی تروجینا در نیوم، به مدت نامعلومی به تعویق افتاد؛ تصمیمی که جزئیات دقیق دلایل آن به‌طور عمومی اعلام نشد. مجموع این تغییرات، نشانه‌ای از بازنگری ریاض در برخی اهداف و زمان‌بندی‌های اولیه چشم‌انداز ۲۰۳۰ تلقی می‌شود.

جشنواره موسیقی ساوندستورم در عربستان