وقتی طبیعت در قرآن سخن می‌گوید؛ از نشانه‌های توحید تا رازهای آسمان و زمین
وقتی طبیعت در قرآن سخن می‌گوید؛ از نشانه‌های توحید تا رازهای آسمان و زمین
طبیعت در نگاه قرآن تنها مجموعه‌ای از زیبایی‌های آفرینش نیست؛ آسمان و زمین، باران، رنگ‌ها، رویش دوباره گیاهان، ماه و ستارگان، همگی نشانه‌هایی برای اندیشیدن در عظمت خالق هستی‌اند. قرآن کریم با دعوت انسان به تأمل در این پدیده‌ها، او را از غرور و خودبینی دور کرده و از مسیر شناخت طبیعت، به سوی توحید، معاد و جست‌وجوی حقیقت رهنمون می‌شود.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، طبیعت به عنوان یکی از جلوه‌های آفرینش و مخلوق حضرت باری‌تعالی، جایگاه ویژه‌ای در قرآن کریم دارد. در بیش از ۷۵۰ آیه قرآن به پدیده‌های طبیعی اشاره شده و این پدیده‌ها به عنوان نشانه‌هایی از وجود و قدرت خداوند معرفی شده‌اند.
بنابر روایت شیعه کوئست، شیوه بیان قرآن در توصیف طبیعت و همچنین آنچه از اعجاز علمی قرآن در بیان برخی مسائل و پدیده‌های طبیعی مطرح شده است، همواره موجب شگفتی اندیشمندان و صاحبان علم شده و آنان را به تأمل در عظمت آفرینش واداشته است؛ به گونه‌ای که انسان در برابر قدرت بی‌نهایت الهی سر تعظیم و تسلیم فرود می‌آورد.
اما این پرسش مطرح است که چرا قرآن کریم تا این اندازه به طبیعت و پدیده‌های آن توجه کرده و از زیبایی‌های آفرینش سخن گفته است؟ این اشارات چه اهدافی را دنبال می‌کنند؟
یکی از اهداف قرآن در بیان طبیعت و زیبایی‌های موجود در آن، معرفی این پدیده‌ها به عنوان مظاهر خلقت خداوند است؛ تا انسان، به‌ویژه کسانی که منکر حقیقت توحید هستند، با مشاهده این شگفتی‌ها به خود آیند و به یگانگی خداوند اقرار کنند.
برای نمونه، خداوند در سوره مبارکه انعام، آیه یک، می‌فرماید:
«الحمدلله الذی خلق السموات والارض و جعل الظلمات و النور ثم الذین کفروا بربهم یعدلون»
یعنی: «ستایش خداوندی را که آسمان‌ها و زمین را آفرید و روشنی و تاریکی را مقرر داشت؛ با این حال، کافران برای پروردگار خود شریک قرار می‌دهند.»
همچنین در سوره مبارکه احقاف، آیات ۲ و ۳ آمده است:
«ما خلقنا السموات والارض و ما بینهما الا بالحق اجل مسمی والذین کفروا عما انذروا معرضون. قل ارایتم ما تدعون من دون الله أرونی ماذا خلقوا من الارض ام لهم شرک فی‌السموات ایتونی بکتاب من قبل هذا او اثاره من علم ان کنتم صادقین.»
«آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست را جز به حق و برای مدتی معین نیافریده‌ایم و کسانی که کافرند از آنچه بیم داده می‌شوند روی می‌گردانند. بگو: جز خدا، این معبودهایی را که می‌خوانید به من نشان دهید؛ آنها چه چیزی از زمین را آفریده‌اند؟ یا آیا در آفرینش آسمان‌ها با خداوند شراکتی داشته‌اند؟ اگر راست می‌گویید، کتابی پیش از این یا نشانه‌ای از علم برای من بیاورید.»
با دقت در این آیات شریفه می‌توان دریافت که قرآن کریم با توجه دادن انسان به طبیعت و زیبایی‌ها و شگفتی‌های موجود در آن، درصدد اثبات صانع و خالق است و بیان می‌کند که توحید و پرستش تنها شایسته خداوند است؛ چراکه قدرت بی‌نهایت او با هیچ موجود دیگری قابل مقایسه نیست.
برای مثال، در سوره مبارکه احقاف، آیه ۳، خداوند از کسانی که بت‌ها را می‌پرستند می‌خواهد اگر معبودهای آنان چیزی در زمین آفریده‌اند، آن را نشان دهند. این پرسش در حقیقت، انسان را متوجه حقیقت آفرینش و ناتوانی موجودات در برابر قدرت خالق هستی می‌کند.
همچنین در سوره مبارکه انعام، آیه یک، خداوند به آفرینش آسمان‌ها و زمین، پیچیدگی‌ها و رازهای نهفته در خلقت و زیبایی‌های وصف‌ناشدنی طبیعت و همچنین تاریکی و روشنایی اشاره می‌کند و در ادامه از کفر و انکار گروهی از انسان‌ها سخن می‌گوید.
این بیان قرآن نشان می‌دهد که گاه زنگار کفر بر دل انسان چنان غلبه می‌کند که حتی مشاهده این همه نشانه و جلوه آشکار قدرت الهی نیز نمی‌تواند او را به سوی توحید سوق دهد.
برخی نیز ممکن است چنین تصور کنند که طبیعت و پدیده‌های موجود در آن با خداوند و آموزه‌های الهی در تعارض است؛ در حالی که طبیعت و موجودیت آن هیچ‌گونه تنافی و تضادی با خداوند و دستورات او ندارد، بلکه خود معرف عظمت و قدرت پروردگار است. گویی طبیعت همچون کتاب و صحیفه‌ای است که با نام‌ها و نشانه‌های خداوند نگاشته شده و انسان می‌تواند با مطالعه آن به شناخت بیشتری از خالق هستی دست یابد.
طبیعت؛ راهی برای رهایی از غرور
یکی دیگر از اهداف قرآن در بیان طبیعت و زیبایی‌های آن، نجات انسان از غرور، خودبینی و خودخواهی است؛ انسانی که ممکن است به دلیل برخورداری از امکانات و نعمت‌ها، گرفتار عجب شود و تصور کند آنچه به دست آورده، تنها نتیجه قدرت و توانایی شخصی اوست.
قرآن کریم گاهی با اشاره به بلاهای طبیعی که بر اقوام گذشته، از جمله قوم نوح، عاد و ثمود نازل شده است، به ریشه‌یابی این حوادث می‌پردازد و علت وقوع آنها را برای انسان بیان می‌کند. پیام این آیات آن است که اگر انسان به واسطه نعمت‌های الهی به رفاه، ثروت و قدرت دست یافت، نباید مغرور شود و این نعمت‌ها را صرفاً حاصل توانایی خود بداند؛ زیرا اگر مسیر حق را ترک کند، خداوند می‌تواند حتی از همین عوامل طبیعی مانند طوفان، رعد و برق برای هلاکت او استفاده کند.
در سوره مبارکه اعراف، آیه ۴ آمده است:
«و کم من قریة اهلکناها فجاءها بأسنا بیاتاً او هم قائلون»
یعنی: «چه بسیار شهرها و آبادی‌هایی که آنها را هلاک کردیم؛ پس عذاب ما شب هنگام یا در زمانی که به استراحت پرداخته بودند، به سراغشان آمد.»
طبیعت؛ نشانه‌ای برای توجه به معاد
یکی دیگر از اهداف قرآن در بیان طبیعت و پدیده‌های آن، هدایت انسان سرگردان و حیرت‌زده به سوی معاد و روز رستاخیز است.
خداوند حکیم است و حکمت از صفات ثبوتی او به شمار می‌رود؛ بنابراین نمی‌توان پذیرفت که آفرینش جهان و طبیعت بدون هدف و سرانجام باشد. طبیعتی که انسان در فصل زمستان ظاهراً مرگ و خاموشی آن را مشاهده می‌کند و سبزی، نشاط و شادابی خود را از دست می‌دهد، بار دیگر با فرا رسیدن بهار جان تازه می‌گیرد و زندگی دوباره در آن جریان پیدا می‌کند.
این چرخه طبیعی می‌تواند برای انسان نشانه‌ای از امکان حیات دوباره و رستاخیز باشد.
در سوره شریفه نحل، پس از آنکه خداوند از نعمت‌هایی همچون خانه‌هایی برای سکونت دائمی، خیمه‌هایی از پوست چهارپایان برای اقامت موقت، سایه‌بان‌ها برای آسایش از گرما، غارهای کوهستانی و پوشش‌ها و اتاق‌ها سخن می‌گوید، می‌فرماید:
«و یوم نبعث من کل امه شهید ثم لا یؤذن للذین کفروا و لا هم یستعتبون»
یعنی: «و روزی را به یاد آور که از هر امتی گواهی برمی‌انگیزیم؛ آنگاه به کافران اجازه سخن گفتن داده نمی‌شود و از آنان نیز عذرخواهی و توبه پذیرفته نخواهد شد.» (نحل، آیه ۸۴)
همچنین در سوره شریفه طه، پس از بیان داستان حضرت موسی(ع) و زمانی که ایشان برای خانواده خود که احساس سرما می‌کردند به دنبال آوردن آتش رفت، هنگامی که به آتش نزدیک شد، خطاب الهی را دریافت کرد که فرمود کفش‌های خود را بیرون آورد، چراکه در وادی مقدس قرار دارد. پس از این ماجرا، قرآن می‌فرماید:
«براستی که قیامت خواهد رسید و ما آن زمان را پنهان داریم تا هر نفسی را به پاداش اعمالش در آن روز برسانیم.» (سوره طه، آیه ۱۵)
در سوره مبارکه حج نیز آمده است:
«یا ایها الناس اتقوا ربکم ان زلزلة الساعة شیء عظیم»
«ای مردم، از پروردگار خود پروا کنید؛ زیرا زلزله قیامت حادثه‌ای بسیار بزرگ و واقعه‌ای سخت خواهد بود. هنگامی که آن روز بزرگ را مشاهده کنید، هر زن شیردهی کودک خود را از ترس فراموش می‌کند و هر زن بارداری بار خود را فرو می‌نهد.» (حج، آیات ۱ و ۲)
همچنین در سوره شریفه مؤمنون، پس از آنکه ویژگی‌های مؤمنان، از جمله فروتنی، دوری از سخنان بیهوده، پرداخت زکات، مراقبت بر نماز، وفاداری به عهد و امانتداری بیان می‌شود، خداوند می‌فرماید:
«ثم انکم یوم القیامة تبعثون»
«و آنگاه در روز قیامت به یقین برانگیخته خواهید شد.» (مؤمنون، آیه ۱۶)
طبیعت؛ زمینه‌ای برای تحقیق و پژوهش
یکی دیگر از اهداف قرآن کریم از بیان طبیعت و پدیده‌های آن، آشنا کردن انسان با این پدیده‌ها و فراهم کردن زمینه‌ای برای تحقیق و پژوهش است. قرآن می‌تواند همچون چراغی مسیر شناخت و مطالعه طبیعت را برای انسان روشن کند تا بشر با بهره‌گیری از اشارات کوتاه و عمیق قرآن درباره پدیده‌های طبیعی، به تحقیق، علم‌آموزی و تفکر درباره آنها بپردازد.
به همین دلیل، قرآن از پدیده‌هایی مانند آب، حیات دوباره طبیعت، طبقات آسمان‌ها، زمین و ویژگی‌های آن و همچنین رنگ‌ها سخن می‌گوید تا انسان با نگاهی حکیمانه به این پدیده‌ها بنگرد و درباره ماهیت و چگونگی شکل‌گیری آنها به اندیشه و پژوهش بپردازد.
در قرآن بیش از ۴۵۰ آیه درباره زمین وجود دارد و در این آیات، ویژگی‌ها و امکانات زمین پیش از بارش باران و پس از نزول باران مورد توجه قرار گرفته است. این اشارات می‌تواند انسان را به شناخت خصوصیات زمین و مقایسه آن با دیگر کرات وادار کند.
موضوع رنگ‌ها نیز از دیگر مواردی است که قرآن با بیان و توصیف آنها، انسان را به تفکر و تحقیق دعوت می‌کند. برای نمونه، قرآن درباره رنگ زرد می‌فرماید:
«انها بقرة صفراء فاقع لونها تسر الناظرین»
یعنی: «گاو زردی است که رنگ آن درخشان است و بینندگان را شادمان می‌کند.» (بقره، آیه ۶۹)
قرآن کریم همچنین هنگام توصیف ساکنان بهشت از رنگ سبز استفاده می‌کند:
«متکئین علی رفرف خضر و عبقری حسان»
«در حالی که بر پارچه‌های سبز و بساط‌های زیبا تکیه زده‌اند.» (الرحمن، آیه ۷۶)
در جای دیگری نیز هنگام توصیف نوشیدنی اهل بهشت، از رنگ سفید یاد می‌کند:
«بیضاء لذة للشاربین»
«نوشیدنی‌ای سفید و گوارا برای نوشندگان.» (صافات، آیه ۴۶)
توجه به این آیات و استفاده قرآن از رنگ‌های شادی‌آوری مانند سفید، زرد و سبز می‌تواند این پرسش را در ذهن انسان ایجاد کند که چرا قرآن از این رنگ‌ها استفاده کرده و چه ویژگی‌هایی در آنها وجود دارد که موجب ایجاد نشاط و شادی می‌شود.
امروزه در دانشگاه‌ها و مراکز علمی جهان، دانشی با عنوان «روان‌شناسی رنگ‌ها» مورد مطالعه قرار می‌گیرد. روان‌شناسان با بررسی انتخاب رنگ‌ها توسط افراد، می‌توانند تا حدودی ویژگی‌های روحی و روانی آنان را شناسایی کنند و در برخی موارد به آنها کمک کنند.
آسمان، ماه و ستارگان؛ دعوت قرآن به اندیشه
از دیگر موضوعاتی که قرآن کریم انسان را به دقت و تأمل در آنها دعوت می‌کند، آسمان، ماه و ستارگان است.
انسان هنگامی که با دقت به آسمان و طبقات آن می‌نگرد و زیبایی‌های آن را مشاهده می‌کند، افزون بر اینکه به نشانه‌هایی از توحید و قدرت خداوند تبارک و تعالی پی می‌برد، ناگزیر می‌شود درباره چگونگی شکل‌گیری و حقیقت این پدیده‌ها نیز بیندیشد.
این نوع نگاه، انسان را به سمت تحقیق و پژوهش سوق می‌دهد. می‌توان گفت توجه و تأمل بشر در آسمان، ماه، ستارگان و دیگر پدیده‌های کیهانی، یکی از زمینه‌های مهم شکل‌گیری دانش‌هایی مانند نجوم و ستاره‌شناسی بوده است.
از این منظر، طبیعت در نگاه قرآن تنها مجموعه‌ای از پدیده‌های زیبا برای مشاهده نیست؛ بلکه کتابی گشوده از نشانه‌های الهی است که انسان را به توحید، دوری از غرور، توجه به معاد، تفکر، تحقیق و شناخت بیشتر جهان هستی دعوت می‌کند.
منابع:
۱. قرآن کریم ۲. تفسیر نمونه، آیت‌الله مکارم شیرازی و همکاران ۳. فروع کافی، مرحوم کلینی، جلد ۶، ص ۳۸۸ ۴. مجمع‌البیان، طبرسی، جلد ۹، ص ۲۳۰ ۵. روح‌المعانی فی تفسیر القرآن، آلوسی ۶. الکشاف، زمخشری، جلد ۴، ص ۳۹۴ ۷. احیاء علوم الدین، غزالی، جلد ۱، ص ۲۸۹
- «تو نکوکاری و ما بَدکار»؛ نجواهایی که شاید این روزها بیشتر از همیشه به آن نیاز داریم
- اجرای عدالت برای جامعه بیش از باران چهلروزه برای جامعه نافع است
- هشدار پیامبر(ص) به عیبجویان؛ توبهکار را سرزنش نکنید!
- سختترین کار اخلاقی؛ وقتی باید علیه خودمان قضاوت کنیم
- توصیهای به والدین؛ قبل از خرید گوشی برای فرزندتان این نکته را بخوانید
- اگر عیب کالا بعد از معامله مشخص شود، مشتری می‌تواند معامله را فسخ کند؟
- تغییر ضمانت اجرای مهریه؛ زنان پس از طلاق با چه پشتوانهای زندگی را آغاز کنند؟
- یک روایت متفاوت از غیبت؛ امام صادق(ع) حضرت مهدی(عج) را به کدام پیامبران تشبیه کرد؟
- راز تأکید قرآن بر صله رحم؛ چرا «ارحام» کنار نام خدا آمده است؟
- هر عذرخواهیای نشانه نفاق نیست؛ امام حسین(ع) درباره چه کسانی هشدار داد؟