از سفر تاج‌گذاری ناصرالدین‌شاه تا صعود امیرکبیر؛ روایت دست‌اول معاون وزارت خارجه قاجار

از سفر تاج‌گذاری ناصرالدین‌شاه تا صعود امیرکبیر؛ روایت دست‌اول معاون وزارت خارجه قاجار

انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی در چاپ دوم «یادداشت‌های صدیق‌الملک»، پرده از مناسبات پنهان خاندان‌های دیوان‌سالار قاجار و جزئیات خواندنی از مسیر ترقی رجال سیاسی عصر ناصری برداشته است.

به گزارش خبرگزاری پرشین آنلاین به نقل از ایبنا؛  انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، چاپ دوم کتاب «یادداشت‌های صدیق‌الملک میرزا محمدخان رئیس نوری» را در ۱۹۲ صفحه با ویرایشی اساسی و ساختاری جدید، چاپ و روانه بازار نشر کرد. تحقیق و تدوین این اثر را هومن یوسفدهی انجام داده است. با انتشار این اثر تعداد منشورات سازمان به ۱۶۸۵ عنوان رسید.

میرزا محمدخان یوشی نوری معروف به «میرزا محمدخان رئیس» و ملقب به «صدیق‌الملک» اصالتاً اهل یوش از توابع نور مازندران، متولد و بزرگ‌شده تبریز، ساکن تهران و از رجال وزارت خارجه ایران بود.

میرزا محمد خان صدیق‌الملک، سال‌های متمادی- بیش از سی سال- رئیس دفتر و معاون وزارت خارجه ایران و عضو خاندان بزرگ و قدیمی و اصیل اسفندیاری نوری بود که بیشتر اعضای آن از دولتمردان و دیوان‌سالاران دوره قاجار بودند. وی، همچنین، پدر حاج حسن محتشم‌السلطنه اسفندیاری و چند تن دیگر از رجال نامدار عهد پهلوی است. حضور پرشمار سه چهار نسل از این خاندان و خویشاوندان سببی آن‌ها در وزارت امور خارجه، موجد این شهرت در بین عموم بود که این وزارتخانه در عصر قاجاری و پهلوی به صورت خانوادگی اداره می شد.

لذا یادداشت‌های چنین شخصیتی حاوی اطلاعات دست اول و ارزشمندی است و فواید تاریخی و سیاسی و اجتماعی بسیار دارد. این یادداشت‌ها، در پایان نسخه‌ای خطی از دیوان اشرف مازندرانی متعلق به کتابخانة ملی ایران نوشته شده است.

در «مقدمه» این اثر، «صدیق‌الملک نوری، نسب، زندگی، خصوصیات اخلاقی، فرزندان و فرزندزادگان و …» معرفی شده و در ادامه «یادداشت‌های صدیق‌الملک» آمده که شامل «شجره‌نامه، زندگی‌نامه و وصیت‌نامه» است.

ارائه شرح کامل و دقیق از ارتباط نسبی خاندان بزرگ و مُتنفذ اسفندیاری نوری که در اقصی نقاط ایران پراکنده‌اند؛ تبیین ارتباط سببی خاندان اسفندیاری با یکدیگر و با خاندان‌های بزرگ عصر قاجاری؛ ارائه روایتی اصیل از سلسله نسب این خاندان که مغایر با شجره‌نامه مشهور و شناخته‌شده این خاندان است؛ شرح مناسبات اقتصادی و دیوانی در دوره قاجار؛ توصیف روابط اجتماعی و خانوادگی در دوره قاجار؛ شرح جزئیاتی از سفر تاریخی ناصرالدین‌شاه از تبریز به تهران برای به دست گرفتن زمام سلطنت؛ شرح مراحل ترقی و برآمدن برخی رجال مهم قاجاری ازجمله میرزا تقی‌خان امیرکبیر، میرزا سعیدخان مؤتمن الملک و میرزا حسین‌خان سپهسالار؛ ثبت مبالغ حقوق و مواجب، هزینه ساخت بنا و قیمت بعضی لوازم؛ شرح ویژگی‌های وصیت‌نامه‌های رجال قاجاری؛ معرفی برخی بناها و بیان عایدی و مِلکیت برخی آبادی‌ها در مازندران، لواسان، کرج و … برخی از وجوه اهمیت یادداشت‌های صدیق‌الملک هستند.

معرفی فرزندان و نبایر خویشاوندان نامدار میرزا محمدخان صدیق‌الملک به همراه چندین تصویر از یادداشت‌ها، به‌ویژه نمایه‌های تخصصی ۲۱گانه، شامل: اشخاص؛ شجره‌نامه؛ مناصب و مشاغل؛ شهرها و کشورها؛ محلات، اماکن و ابنیه؛ ادارات، نهادها، سازمان‌ها و وزارت‌خانه‌ها؛ نشان‌ها؛ ادعیه؛ کتاب‌ها و مقالات؛ رویدادها؛ ادوار تاریخی؛ اقوام، خاندان‌ها و طوایف؛ گروه‌های ایرانی و دول خارجی؛ مُهرها؛ گیاهان و جانوران؛ اوزان و مقیاس، اصطلاحات دیوانی و تجاری؛ املاک و مستغلات، اجزای خانه؛ اموال و اسباب خانه؛ پارچه و پوشاک؛ بیماری‌ها؛ و آداب مرگ، در غنای کتاب و تسهیل در استفاده پژوهشگران، سهم چشمگیری دارند.