مسیر سفر ناصرخسرو را در طی هفت سال پیمودم

مسیر سفر ناصرخسرو را در طی هفت سال پیمودم

چاپ سوم «سفرنامه ناصرخسرو» بر پایه کهن‌ترین نسخه خطی موجود در کتابخانه لکهنو و به تصحیح محمدرضا توکلی‌صابری منتشر شد؛ اثری برگزیده در جایزه کتاب سال که مصحح آن پس از ۲۰ سال پژوهش و پیمودن مسیر هفت‌ساله این حکیم ایرانی، ابعاد تازه‌ای از نخستین «رحله‌الحج» جهان را پیش روی مخاطبان قرار داده است.

به گزارش خبرگزاری پرشین آنلاین به نقل از ایبنا؛ کتاب «سفرنامه ناصرخسرو بر پایه کهن‌ترین نسخه موجود در کتابخانه لکهنو، به کوشش محمدرضا توکلی‌ صابری در ۶٠۵ صفحه و با جلد گالینگور از سوی انتشارات علمی فرهنگی به چاپ سوم رسیده است. این سفرنامه جایزه کتاب سال ١۴٠٠ را در گروه تاریخ و تصحیح متون دریافت کرده است.

سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی یک سند تاریخی مهم است

سفرنامه، یک گزارش سرراست با زبانی ساده و بی‌تکلف از مشاهدات و شنیده‌های نویسنده‌ای است با چشم و گوش باز که از میان یک ردیف طولانی از واقعیت‌هایی که بر سر راهش بوده، عبور کرده است. کتاب سفرنامه ناصر خسرو یکی از معروف‌ترین آثار سفرنامه‌ای ایران است که همراه با حواشی، تعلیقات و فهرست‌های اعلام تاریخی در اختیار خوانندگان قرار گرفته است. این اثر که به قلم ناصرخسرو قبادیانی به رشته تحریر در آمده، شرحی است از یک سفر هفت‌ساله که در سال ۴۳۷ هجری قمری از مرو آغاز شد و در سال ۴۴۴ هجری قمری در بلخ پایان یافت. ناصرخسرو در این مسیر شهرهای مختلفی را پشت سر گذاشت که از معروف‌ترین آن‌ها می‌توان به سرخس، نیشابور، دامغان، سمنان، قزوین، شمیران، شام، بیروت، حیفا، بیت‌المقدس، مکه، مدینه، قاهره، اسکندریه، بصره واصفهان اشاره کرد.

گفته شده است که شروع این سفر برای ناصرخسرو در پی خوابی بود که او را واداشت به سفر حج برود. او از کار دیوانی خود کناره‌گیری کرد و راه سفر را در پیش گرفت. این اثر دارای اطلاعات دقیق و ارزشمندی از تاریخ و جغرافیای هر منطقه و آداب‌ورسوم مردم آن ناحیه است. ناصرخسرو، سبک نگارشی منحصربه‌فردی داشته و با توصیفات ساده و نثر روان، توجه خواننده را به گفته‌های خود جلب می‌کند. او از پیچیدگی و تکلف دوری و بیشتر سعی کرده با شرح دیدنی‌هایی که طی سفرش با آن‌ها روبه‌رو شده، مخاطب را تحت‌تأثیر قرار دهد. او اصل بی‌طرفی و صداقت را در نوشته‌هایش حفظ کرده و با توجهی مثال‌زدنی، جزئیات جامعه‌شناختی، بافت ساختمان‌ها، معیشت مردم، تجارت و اقتصاد مکان‌هایی را که به آن سفر کرده، ذکر می‌کند. سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی را یک سند تاریخی مهم به حساب آورده‌اند.

ناصرخسرو سنت جدیدی را در سفرنامه‌نویسی ایجاد کرد

محمدرضا توکلی‌صابری، نویسنده و مترجم درباره تصحیح تازه منتشر شده خود با عنوان «سفرنامه ناصرخسرو» که بر پایه کهن‌ترین نسخه موجود در کتابخانه لکهنو است، گفت تصحیح: این کتاب حدود بیست سال طول کشیده است. چون من مسیر سفر ناصرخسرو را در طی هفت سال پیمودم و به مکان‌هایی رفتم که ناصرخسرو به آن‌ها اشاره کرده است، و این موضوع در فهم کتاب و تصحیح آن تاثیر زیادی داشت.

وی گفت: ناصرخسرو قبادیانی شاعر، فیلسوف، حکیم و جهانگرد ایرانی و یکی از بلندقامتان تاریخ ادبیات ایران است که زندگی خود را وقف ترویج فرهنگ و زبان پارسی کرد و گنجینه زبان فارسی را وسعت بخشیده و غنی‌تر کرد. سفرنامه اولین راهنمای حج (رحله الحج) است که در آن ناصرخسرو مسافرت هفت ساله خود را در ایران و آسیای صغیر و شام و مصر و عربستان شرح داده است. او نخستین کسی است که در جهان سفرنامه حج (رحله الحج) نوشته است و سنت جدیدی را در سفرنامه‌نویسی ایجاد کرده است که پس از هزار سال هنوز هم ادامه دارد.

به گفته توکلی‌ صابری، این تصحیح سفرنامه بر پایه کهن‌ترین نسخه سفرنامه در کتابخانه لکهنو است، اما از دو نسخه قدیمی دیگر که تاکنون مورد توجه نبوده است نیز استفاده شده است. ترجمه‌های عربی، فرانسوی و انگلیسی این کتاب نیز در تصحیح مورد توجه بوده است. در ابتدای این کتاب اشعار و نوشته‌های ناصر خسرو، با استناد به زبان خودش آمده است. همچنین در پایان کتاب در بخش نام‌ها و جای‌ها و واژه‌نامه توضیحاتی ارائه شده است که با پاورقی‌های کتاب خواندن و فهم سفرنامه را آسان تر می‌کند.

قدیمی‌ترین نسخه ناصرخسرو در کتابخانه شهر لکهنو هندوستان

این نویسنده تاکید کرد: متن کتاب حاوی نقشه‌ها و تصویر شهرها، روستاها، بناها، مسجدها، قلعه‌ها، دروازه‌ها، دولاب‌ها، کاریزها، پل‌ها، زیارتگاه‌ها، مزارها، گورستان‌ها، کلیساها، چشمه‌ها، نیل سنج‌ها، آبشارها و بازارهایی است که ناصرخسرو درباره آن‌ها سخن گفته است. برای تصحیح این سفرنامه از دو نسخه قدیمی دیگر که تا به حال کسی از آن‌ها استفاده نکرده است نیز استفاده شده است. یکی از آن‌ها تاریخ سال ١١٠٢ هجری قمری مطابق با ١۶٩١ میلادی رادارد.

به گفته توکلی‌ صابری، قدیمی‌ترین نسخه سفرنامه در کتابخانه یک مدرسه دینی در شهر لکهنو در هندوستان است. من برای تهیه یک نسخه دیجیتال این کتاب به این مدرسه رفتم. نسخه‌ای که در مدرسه ندوه العلماء در شهر لکهنو نگهداری می‌شود تاریخ ٢٧ رمضان سال ١٠٠۶ قمری (١۵٧۵ میلادی) را بر خود دارد و کاتب آن مبارک قنوجی است. این کتاب حدود ٢٨۶ سال قدیمی‌تر از نسخه‌هایی است که تاکنون منبع همه سفرنامه بوده است.

بخشی از کتاب سفرنامه ناصرخسرو

«صفت قُبّۀ صخره: بنای مسجد چنان نهاده است که دُکّان به میان ساحت آمده، و قُبّۀ صخره به میان دُکّان، و صخره به میان قُبّه. و این خانه‌ای است مُثَمَّن راست، چنانکه هر ضلعی از این هشتگانه سی‌وسه اَرَش است. و چهار در بر چهار جانب آن نهاده یعنی: مشرقی و مغربی و شمالی و جنوبی، و به میان هر دو در ضلعی است. و همۀ دیوار به سنگِ تراشیده کرده‌اند، مقدار بیست اَرَش، و صخره را به مقدار صد گز دور باشد و نه شکلی راست دارد، یعنی مربَّع یا مُدَوَّر، بل سنگی نامناسب‌اندام است، چنانکه سنگ‌های کوه باشد. و به چهار جانب صخره چهار ستون بنا کرده‌اند مُربَّع، به بالای دیوارِ خانۀ مذکور. و میان هر دو ستون از چهارگانه، جفتی اُستوانه رُخام قایم کرده همه به بالای آن ستون‌ها. و بر سر این دوازده ستون و اُستوانه بنیادِ گنبد، که صخره در زیر آن است، و دور صد و بیست اَرَش باشد.

و میان دیوارِ خانه و این ستون‌ها و اُستوانه‌ها، یعنی آنچه مربَّع است و بنا کرده‌اند ستون می‌گوییم و آن‌چه تراشیده و از یک پاره‌سنگ ساخته مُدَوَّر، آن را اُستوانه می‌گوییم. اکنون میان این ستون‌ها و دیوار خانه شش ستون دیگر بنا کرده است، از سنگ‌های مُهَندَم، و میان هر دو ستون سه عمود رُخام مُلَوَّن به قسمت راست نهاده، چنان‌که در صف اوّل میان دو ستون دو عمود بود، این‌جا میان دو ستون سه عمود است. و سر ستون‌ها را به چهار شاخ کرده، که هر شاخی پایه طاقی است. و بر سر هر عمودی دو شاخ، چنان‌که بر سر هر عمودی پایه دو طاق و بر سر هر ستونی پایه چهار طاق افتاده است. آن وقت این گنبد عظیم بر سر این دوازده ستون، که به صخره نزدیک است، چنان است که از فرسنگی بنگری، آن قُبّه چون سرِ کوهی پیدا باشد. زیرا که از بُنِ گنبد تا سر گنبد سی اَرَش باشد، و بر سر بیست گز دیوار و ستون نهاده است، که آن دیوار خانه است و خانه بر دُکّان نهاده است که آن دوازده گز ارتفاع دارد. پس از زمین ساحت مسجد تا سر گنبد شصت و دو گز باشد. و بام و سقف آن خانه به نَجارَت پوشیده است، و بر سرستون‌ها و عمودها و دیوار به صفتی که مثل آن کم افتد.»