دعاهای قرآنی؛ از خداشناسی تا مسئولیت شهروندی

دعاهای قرآنی؛ از خداشناسی تا مسئولیت شهروندی

دعاهای قرآنی، اسلامی و شیعی از بار فرهنگی قوی، مؤثر و سازنده‌ای برای انسان‌شناسی، خداشناسی و انسان‌سازی برخوردارند و با برانگیختن حس خیرخواهی و نیکوکاری، مسئولیت مدنی و شهروندی دعاورزان در برابر دیگری را تقویت می‌کنند.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، دعا شکلی مهم از فرهنگ عبادت خداوند، آیینی مهم از آیین‌های مذهبی و رابطه پویا و پایا میان انسان (در مقام مخلوق و بنده) با خالق (در مقام خداوند و رب) است. دعا، آن‌گونه که قرآن بیان می‌کند، خداوند را در همه حال و در همه موقعیت‌ها، وضعیت‌ها، زمان‌ها و مکان‌ها در دسترس انسان قرار می‌دهد. دعا در قرآن در حکم رابطه بی‌واسطه و بدون میانجی میان «من» (به‌عنوان بنده خداوند) و «او» (به‌عنوان خداوند من) است؛ این رابطه من و او در دعا به‌صورت مستمر و سیال شکلی معنوی، اخلاقی و عاطفی از احساس وابستگی و تعلق به خداوند را در بنده ایجاد و بندگی او را  نسبت به خداوند بازتولید می‌کند.

بنابر روایت ایکنا، به این معنا، دعای قرآنی که سرمشق تنظیم دعای اسلامی و شیعی قرار گرفته و به‌ویژه در دعاهای ماه رمضان سرلوحه آغاز و انجام آیین معنوی، اخلاقی و عبادی روزه‌داری است، هموارکننده یک مسیر اگزیستانسیالیستی، الاهیاتی و عرفانی برای همه باورمندان به دین خدا و نیز همه دعاورزان (دعاکنندگان و دعاخوانانی) است که خواهان بهره‌مندی از فرهنگ دینی از نوع قرآنی آن هستند. به این معنا، اگر از منظر اجتماعی نگاه کنیم، جریان، سازوکار، نتایج و مواهب دعای قرآنی به‌طرزی عادلانه، منصفانه، مدنی و به اصطلاح دموکراتیک، شامل همه مردمان دین‌ورز می‌شود، فارغ از وجهه طبقاتی، پایگاه و پرستیژ اجتماعی، میزان سرمایه فرهنگی و اقتصادی و کمیت و کیفیت قدرت سیاسی که این مردمان دارند. 

در ماهیت و جریان‌سازی دعای قرآنی آمده است که هر زمان بندگان، خداوند را بخوانند، او به آنان نزدیک است، درخواست بنده را می‌شنود و بنده را پاسخ می‌دهد. «وَ إِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ…»، بنابراین، در قرآن حتی شکل و محتوای دعا نیز صورت‌بندی شده است تا انسان از آن نقطه عزیمت که قرآن تعیین کرده، مسیر بندگی و در حقیقت، دین‌ورزی‌اش را به سمت خواندن خداوند شکل دهد.

کافی است به اختصار و نمونه‌وار به چند فراز مهم از این دعاهای قرآنی توجه کنیم تا به شناخت ماهیت درخواست‌هایمان از خداوند و نیز هدف و غایت دعا و همچنین وجوه معنوی، عقیدتی، عبادی، اخلاقی، تربیتی و آموزشی مندرج در دعا و شمول‌پذیری و شمول‌گرایی فرامرزی، فرامکانی و فرازمانی آن پی ببریم:

ـ «پروردگارا، ما را در این جهان و آن جهان نیکویی و خیر ارزانی دار؛ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ» (سوره بقره، آیه ۲۰۱).

ـ «پروردگارا، از کوتاهی‌ها، خطاها و بدی‌های ما چشم پوش و درگذر؛ رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیِّئَاتِنَا وَ تَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ» (سوره آل عمران، آیه ۱۹۳).

ـ «پروردگارا، بر ما شکیبایی فرو ریز و ما را مسلمان بمیران» (سوره اعراف، آیه ۱۲۶).

ـ «پروردگارا، روزی که حساب برپا می‌شود، بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشای؛ رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسَابُ» (سوره ابراهیم، آیه ۴۱).

ـ «پروردگارا، به ما تاب‌آوری و پایداری عطا کن تا در مسیر دین تو استوار مانیم و نیز ما را در مسیر مبارزه و مواجهه با کافران یاری نما؛ رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَ ثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ» (سوره بقره، آیه ۲۵۰).

ـ «پروردگارا، ما آموزه‌هایت را شنیدیم و پیروی نمودیم و دائماً خواهان رحمت و آمرزش تو هستیم، چون مسیر آغاز و انجام همه ما به سوی تو و به سمت تو است؛ وَ قَالُوا سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا غُفْرَانَکَ رَبَّنَا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ» (سوره بقره، آیه ۲۸۵).

ـ «پروردگارا، اگر فراموش کردیم یا به خطا رفتیم، بر ما مگیر، پروردگارا، هیچ بار گرانی بر دوش‏ ما مگذار؛ همچنان‌که بر دوش‏ کسانی که پیش از ما بودند، نهادی‏. پروردگارا و آنچه تاب آن نداریم، بر ما تحمیل مکن‏ و از ما درگذر و ما را ببخشای و بر ما رحمت آور؛ سرور ما تویی‏؛ پس ما را بر گروه کافران پیروز کن؛ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَ لَا تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَ لَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ» (سوره بقره، آیه ۲۸۶).

ـ «پروردگارا، پس از آنکه ما را هدایت کردی، دل‌هایمان را دستخوش انحراف مگردان و از جانب خود رحمتی بر ما ارزانی دار که تو خود بخشایشگری؛ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ» (سوره آل عمران، آیه ۸).

ـ «پروردگارا، به آنچه نازل کردی، گرویدیم و فرستاده‌ات را پیروی کردیم، پس ما را در زمره گواهان بنویس؛ رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ» (سوره آل عمران، آیه ۵۳).

ـ «پروردگارا، ما را از این شهری که مردمش ستم‌‏پیشه‏‌اند، بیرون ببر و از جانب خود برای ما سرپرستی قرار ده و از نزد خویش یاوری برای ما تعیین فرما؛ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیرًا» (سوره نساء، آیه ۷۵).

ـ «بارالها، پروردگارا، از آسمان خوانی بر ما فرو فرست تا عیدی برای اول و آخر ما باشد و نشانه‏‌ای از جانب تو و ما را روزی ده که تو بهترین روزی‌دهندگانی؛ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَیْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَکُونُ لَنَا عِیدًا لِأَوَّلِنَا وَ آخِرِنَا وَ آیَةً مِنْکَ وَارْزُقْنَا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» (سوره مائده، آیه ۱۱۴).

ـ «گفتند پروردگارا ما بر خویشتن ستم کردیم و اگر بر ما نبخشایی و به ما رحم نکنی، مسلماً از زیانکاران خواهیم بود؛ قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ» (سوره اعراف، آیه ۲۳).

ـ «پروردگارا، ما را در زمره گروه ستمکاران قرار مده؛ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» (سوره اعراف، آیه ۴۷).

ـ «پروردگارا، از جانب خود به ما رحمتی بخش و کار ما را برای ما به سامان رسان.» (رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً وَ هَیِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا؛ سوره کهف، آیه ۱۰).

ـ «پروردگارا، مرا برپادارنده نماز قرار ده و از فرزندان من نیز پروردگارا و دعای مرا بپذیر؛ رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلَاةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنَا وَ تَقَبَّلْ دُعَاءِ» (سوره ابراهیم، آیه ۴۰).             

به‌عنوان نتیجه بحث باید گفت، دعای قرآنی و نمونه‌های شبیه‌سازی شده آن یعنی دعای اسلامی و از جمله دعاهای رمضانی و خصوصاً دعاهای شیعی، از بار فرهنگی قوی، مؤثر و سازنده‌ای برای انسان‌شناسی، خداشناسی و انسان‌سازی برخوردارند. بار فرهنگی دعاهای قرآنی به لحاظ چندوجهی و چندضلعی بودن، متکثر و چندکارکردی‌اند؛ یعنی دارای کارکرد معنوی، اخلاقی، عبادی، عاطفی، عقیدتی، تربیتی و آموزشی هستند.

دعاهای قرآنی از طریق بصیرت‌بخشی ذهنی، قلبی و وجودی و ارائه بینش عقیدتی درست به دین‌ورزان، دین‌باوران و خداباوران، کمک می‌کنند تا دعاورزان (دعاکنندگان و دعاخوانان) در مسیر هدایت، رستگاری، رهایی و بهزیستی معنوی و اخلاقی قرار گیرند.

از حیث اجتماعی نیز دعاهای قرآنی، اسلامی و شیعی با برانگیختن حس خیرخواهی، نیکوکاری، امر خیر، ایثار، انفاق، عمل حسنه، عمل صالح و کمک به نیازمندان، مسئولیت مدنی و شهروندی دعاورزان در برابر دیگری را تقویت می‌کنند. به عبارت دیگر، دعای قرآنی، اسلامی و شیعی، هم خود را مدنظر قرار می‌دهد و هم دیگری را، هم متوجه فرد است و هم گروه و جامعه.

به قلم سیدمحمود نجاتی حسینی(خراسانی)، دین‌پژوه و مدیر گروه دین انجمن انسان‌شناسی ایران