چه کسی به جای ما انتخاب می‌کند؟؛ وقتی الگوریتم‌ها سلیقه، رفتار و هویت انسان را شکل می‌دهند

چه کسی به جای ما انتخاب می‌کند؟؛ وقتی الگوریتم‌ها سلیقه، رفتار و هویت انسان را شکل می‌دهند

انسان عصر دیجیتال دیگر تنها با نگاه و قضاوت اطرافیان مواجه نیست؛ الگوریتم‌هایی که رفتار، علایق و واکنش‌های او را لحظه‌به‌لحظه تحلیل می‌کنند نیز در شکل‌گیری انتخاب‌هایش نقش دارند. از محتوایی که می‌بیند و کالاهایی که می‌خرد تا سبک زندگی، علایق و تصویری که از خود ارائه می‌دهد، بخشی از تجربه روزمره او در فضایی شکل می‌گیرد که انتخاب‌هایش را پیش‌بینی و پیشنهاد می‌کند. پرسش مهم اینجاست: در جهانی که الگوریتم‌ها مدام به ما می‌گویند چه ببینیم، چه دوست داشته باشیم و چه چیزی را انتخاب کنیم، مرز میان «خواسته واقعی ما» و «خواسته‌ای که به ما القا شده» کجاست؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، انسان امروز در جهانی زندگی می‌کند که الگوریتم‌ها نه‌تنها محتوای پیش روی او را انتخاب می‌کنند، بلکه می‌توانند بر سلیقه، ترجیحات و حتی تصویری که از خودش می‌سازد نیز اثر بگذارند. از آنچه می‌بیند و می‌خرد تا سبک زندگی، علایق و شیوه ابراز هویت، بخش‌هایی از زندگی دیجیتال انسان در فضایی شکل می‌گیرد که رفتار او را دائماً رصد و تحلیل می‌کند؛ حالا پرسش اساسی این است: در میان انتخاب‌هایی که هر روز پیش روی ما قرار می‌گیرند، کدام‌یک واقعاً انتخاب خود ماست؟

چالش بزرگ انسان امروز این است که در میان انبوه صداهایی که دائماً به او می‌گویند چه کسی باشد، هنوز بتواند صدای خودش را تشخیص دهد و «منِ حقیقی» خود را حفظ کند.

بنابر روایت مهر، انسان در عصر دیجیتال بیش از هر دوره دیگری در معرض نگاه دیگران قرار گرفته است؛ اما این بار «دیگری» فقط خانواده، دوستان، همکاران یا جامعه اطراف نیست. میلیون‌ها کاربر ناشناس، چهره‌های مشهور، اینفلوئنسرها و مهم‌تر از همه، الگوریتم‌هایی که به‌طور مداوم رفتار انسان را رصد و تحلیل می‌کنند، در شکل‌گیری تصویری که فرد از خودش دارد نقش دارند.

فضای مجازی دیگر صرفاً محلی برای ارتباط و سرگرمی نیست؛ بلکه به محیطی تبدیل شده که افراد در آن خود را می‌بینند، با دیگران مقایسه می‌کنند و به‌تدریج درباره اینکه «چه کسی باید باشند» تصمیم می‌گیرند.

مسئله از جایی آغاز می‌شود که فرد میان «خود واقعی» و «خود مطلوب» فاصله‌ای احساس می‌کند. شبکه‌های اجتماعی عمدتاً ویترین زندگی هستند، نه خود زندگی. کاربر معمولاً موفقیت‌ها، سفرها، ظاهر مطلوب، لحظات شاد و دستاوردهای خود را به نمایش می‌گذارد و بخش‌هایی مانند روزمرگی‌ها، شکست‌ها، اضطراب‌ها و لحظات معمولی زندگی کمتر دیده می‌شوند.

در نتیجه، فرد با مجموعه‌ای از زندگی‌های زیبا، موفق و گاه لوکس روبه‌رو می‌شود و زندگی واقعی خود را با نسخه‌ای گزینش‌شده از زندگی دیگران مقایسه می‌کند. پژوهش‌ها نیز نشان داده‌اند که چنین مقایسه‌هایی می‌تواند با احساس ناکافی‌بودن، کاهش عزت‌نفس و برخی پیامدهای منفی روانی همراه باشد.

در چنین محیطی، انسان فقط از دیگران تقلید نمی‌کند؛ بلکه ممکن است به‌تدریج خود را بر اساس معیارهایی بازتعریف کند که فضای مجازی در برابر او قرار می‌دهد. نوع پوشش، شکل بدن، مقصد سفر، شیوه سخن گفتن، نوع تفریح، مدل خانه، شغل و حتی نحوه ابراز احساسات می‌تواند تحت تأثیر الگوهای مسلط فضای مجازی قرار گیرد.

مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که فرد دیگر نتواند تشخیص دهد کدام انتخاب واقعاً از نیاز و سلیقه خودش سرچشمه گرفته و کدام انتخاب پاسخی به انتظار دیگران است.

اما بخش مهم‌تر ماجرا زمانی آغاز می‌شود که پای الگوریتم‌ها به میان می‌آید.

کاربر تصور می‌کند خودش در حال انتخاب محتوایی است که می‌بیند، در حالی که بخش قابل‌توجهی از این انتخاب پیشاپیش توسط سامانه‌های توصیه‌گر انجام شده است. الگوریتم‌ها با بررسی رفتارهای قبلی، مدت زمان تماشای محتوا، جست‌وجوها، پسندیدن‌ها و تعاملات کاربر، تلاش می‌کنند حدس بزنند چه چیزی احتمالاً توجه او را جلب خواهد کرد و سپس محتوای مشابه بیشتری در برابرش قرار می‌دهند.

نتیجه، شکل‌گیری محیطی شخصی‌سازی‌شده است که در آن هر فرد تا حدی در جهان اطلاعاتی مخصوص به خود زندگی می‌کند.

نشریه «نیویورکر» در گزارشی، مفهوم قابل‌تأمل «اضطراب الگوریتمی» را مطرح کرده است. در این گزارش توضیح داده می‌شود که سیستم‌های توصیه‌گر در شبکه‌های اجتماعی، موسیقی، خرید و حوزه‌های دیگر، نه‌فقط بر آنچه می‌بینیم، بلکه به‌تدریج بر آنچه می‌خواهیم نیز اثر می‌گذارند. این موضوع همچنین با احساس کاهش کنترل و استقلال فردی در برابر الگوریتم‌های نامرئی پیوند خورده است.

در چنین شرایطی، انسان امروز باید از خود بپرسد: آیا آنچه انتخاب کردم، واقعاً انتخاب خودم بود یا الگوریتم‌های فضای مجازی مرا به نقطه‌ای رساندند که در نهایت آن را انتخاب کردم؟

البته این سازوکار لزوماً با هدف تغییر شخصیت افراد طراحی نشده است. هدف اصلی بسیاری از پلتفرم‌ها افزایش تعامل و نگه‌داشتن کاربر در محیط خودشان است. با این حال، همین منطق اقتصادی می‌تواند پیامدهای اجتماعی عمیقی به همراه داشته باشد.

محتوایی که خشم، ترس، هیجان، مقایسه یا میل به دیده‌شدن را تحریک می‌کند، ممکن است توجه بیشتری به خود جلب کند و در چرخه توصیه‌ها تقویت شود. به این ترتیب، الگوریتم‌ها فقط بازتاب‌دهنده علایق فرد نیستند، بلکه می‌توانند به مرور زمان در شکل‌دادن به همان علایق نیز نقش داشته باشند.

اینجاست که مفهوم «انتخاب» پیچیده‌تر می‌شود.

اگر فرد بارها محتوای خاصی را ببیند، احتمال دارد به آن علاقه‌مند شود و الگوریتم نیز با مشاهده این علاقه، محتوای بیشتری از همان نوع در اختیار او قرار دهد. در این فرآیند، چرخه‌ای شکل می‌گیرد که در آن انتخاب کاربر و پیشنهاد الگوریتم یکدیگر را تقویت می‌کنند.

فرد تصور می‌کند خودش انتخاب کرده است؛ در حالی که انتخاب‌های آینده او تا حدی تحت تأثیر انتخاب‌های قبلی و معماری ساختاری پلتفرمی قرار گرفته‌اند که در آن حضور دارد.

این مسئله درباره هویت اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. هویت انسان در دنیای واقعی معمولاً حاصل تجربه‌ای طولانی از خانواده، روابط، شکست‌ها، موفقیت‌ها، محیط اجتماعی، فرهنگ و تأملات شخصی است. اما فضای مجازی امکان ساختن نسخه‌ای بسیار سریع‌تر، قابل ویرایش‌تر و کنترل‌شده‌تر از هویت را فراهم کرده است.

فرد می‌تواند تصویر، متن و حتی بخشی از شخصیت خود را انتخاب و ویرایش کند و سپس واکنش دیگران را ببیند. پسندیده‌شدن، دنبال‌شدن و دریافت بازخورد مثبت می‌تواند این احساس را در فرد ایجاد کند که این نسخه از او، نسخه مطلوب‌تری است.

در این نقطه، خطر اصلی نه صرفاً استفاده از شبکه‌های اجتماعی، بلکه وابسته‌شدن تعریف فرد از خودش به بازخورد دیگران است.

اگر ارزشمندی انسان به تعداد لایک‌ها، فالوورها یا واکنش مخاطبان وابسته شود، فرد به‌تدریج به مدیر دائمی تصویر خود تبدیل می‌شود. به جای اینکه از خود بپرسد «من چه چیزی را دوست دارم؟»، ممکن است بپرسد: «دیگران چه چیزی را دوست خواهند داشت؟»

همین تغییر ظریف می‌تواند فاصله میان انسان و «خود اصیل» او را بیشتر کند.

با این حال، نباید این پدیده را کاملاً یک‌طرفه دید. کاربران موجوداتی منفعل نیستند و بسیاری از آنها می‌توانند آگاهانه نحوه مواجهه خود با الگوریتم‌ها را مدیریت کنند، منابع مختلف اطلاعاتی را دنبال کنند و میان زندگی واقعی و نمایش دیجیتال تفاوت بگذارند.

حتی فضای مجازی می‌تواند به افراد امکان دهد بخش‌هایی از هویت خود را که در محیط واقعی مجال بروز ندارند، تجربه و بیان کنند. بنابراین، مسئله فناوری به‌خودی‌خود نیست؛ مسئله، رابطه‌ای است که انسان با فناوری برقرار می‌کند.

با این حال، این رابطه زمانی می‌تواند خطرناک شود که سرعت گسترش و اثرگذاری فضای دیجیتال از فرصت انسان برای تأمل بیشتر شود.

انسان برای شناخت خود به سکوت، تجربه، گفت‌وگو و گاهی فاصله‌گرفتن از نگاه دیگران نیاز دارد. الگوریتم‌ها اما دائماً محتوای تازه پیشنهاد می‌کنند، توجه را تحریک می‌کنند و فرصت مکث و تأمل را کاهش می‌دهند.

در چنین شرایطی، فرد ممکن است آن‌قدر درگیر ساختن تصویری از خود برای دیگران شود که فرصت ساختن «خود واقعی» را از دست بدهد.

شاید یکی از مهم‌ترین مسائل انسان معاصر همین باشد: در جهانی که دائماً به ما می‌گوید چه بخریم، چه ببینیم، چگونه لباس بپوشیم، چه چیزی را دوست داشته باشیم و حتی از چه چیزی عصبانی شویم، چگونه همچنان صاحب انتخاب‌های خود باقی بمانیم؟

پاسخ لزوماً خروج از فضای مجازی نیست. راه‌حل مهم‌تر، افزایش «سواد الگوریتمی» و توانایی تشخیص میان «خواسته خود» و «خواسته‌ای است که به ما القا شده است».

انسان عصر دیجیتال باید بداند چرا یک محتوا به او نشان داده می‌شود، چرا نسبت به آن واکنش نشان می‌دهد و چرا ناگهان تصور می‌کند چیزی را می‌خواهد که تا چند ماه پیش اصلاً برایش اهمیتی نداشته است.

در نهایت، مسئله اصلی عصر دیجیتال شاید صرفاً حفظ حریم خصوصی یا حتی کاهش زمان استفاده از شبکه‌های اجتماعی نباشد؛ مسئله عمیق‌تر، حفظ استقلال روانی و قدرت انتخاب انسان است.

اگر فناوری به ابزاری برای بیان خود تبدیل شود، می‌تواند آزادی انسان را افزایش دهد؛ اما اگر انسان به ماده خامی برای پیش‌بینی و هدایت رفتار تبدیل شود، مرز میان «منِ واقعی» و «منی که برای دیگران ساخته شده» هر روز باریک‌تر خواهد شد.

چالش بزرگ انسان امروز این است که در میان انبوه صداهایی که دائماً به او می‌گویند چه کسی باشد، هنوز بتواند صدای خودش را تشخیص دهد و «منِ حقیقی» خود را حفظ کند.