تئاتر معاصر ایران؛ از شکل‌گیری صحنه مدرن تا تئاتر امروز
تئاتر معاصر ایران؛ از شکل‌گیری صحنه مدرن تا تئاتر امروز
تئاتر معاصر ایران حاصل بیش از یک قرن تجربه، تغییر و بازاندیشی در هنر نمایش است؛ هنری که از دل نمایش‌های آیینی و سنتی مانند تعزیه، شبیه‌خوانی و روحوضی به سوی تئاتر مدرن حرکت کرد و سپس با تجربه‌های تازه در نمایشنامه‌نویسی، کارگردانی، بازیگری و طراحی صحنه، به یکی از مهم‌ترین شاخه‌های هنر معاصر ایران تبدیل شد.
به گزارش خبرگزاری پرشین آنلاین تاریخ تئاتر ایران را نمی‌توان فقط با فهرست‌کردن نام نمایش‌ها، سالن‌ها و هنرمندان توضیح داد. تحولات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی هر دوره نیز بر شکل و محتوای نمایش اثر گذاشته‌اند. از این منظر، تاریخ تئاتر ایران در واقع تاریخ تغییر نگاه جامعه به صحنه، بازیگر، تماشاگر و نسبت هنر با مسائل اجتماعی است.
پژوهش‌هایی درباره تئاتر ایران، از جمله آثار ناصر حسینی‌مهر درباره تحولات نمایشی از دهه ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰، نیز بر ارتباط میان هنر نمایش و شرایط اجتماعی و تاریخی هر دوره تأکید دارند.
تئاتر معاصر ایران از کجا آغاز شد؟
ایران پیش از آشنایی با تئاتر مدرن اروپایی، سنت‌های نمایشی گسترده‌ای داشت. تعزیه، شبیه‌خوانی، نمایش‌های روحوضی، بازی‌های عامیانه و آیین‌های نمایشی، هرکدام بخشی از فرهنگ اجرایی ایران را شکل می‌دادند.
این گونه‌ها، اگرچه از نظر ساختار با تئاتر مدرن اروپایی تفاوت داشتند، عناصر مهمی مانند شخصیت‌پردازی، گفت‌وگو، موسیقی، حرکت، روایت و حضور فعال تماشاگر را در خود جای داده بودند.
در دوره قاجار و به‌ویژه در سال‌های منتهی به مشروطه، ارتباط فرهنگی ایران با اروپا افزایش یافت. ترجمه نمایشنامه‌های خارجی، گسترش مطبوعات، شکل‌گیری انجمن‌ها و ارتباط روشنفکران ایرانی با جریان‌های فکری خارج از کشور، زمینه را برای ورود تدریجی نمایشنامه و تئاتر مدرن فراهم کرد.
تئاتر جدید از همان ابتدا تنها وسیله‌ای برای سرگرمی نبود. نمایشنامه و صحنه به‌سرعت به ابزاری برای طرح مسائل اجتماعی، نقد استبداد، بیان اندیشه‌های نو و گفت‌وگو درباره آینده جامعه تبدیل شدند.
تئاتر در دوره مشروطه
انقلاب مشروطه یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در شکل‌گیری فرهنگ مدرن ایران بود و تئاتر نیز از فضای فکری و اجتماعی آن دوره تأثیر گرفت. رشد مطبوعات، شکل‌گیری نهادهای مدنی، افزایش ترجمه و گسترش فعالیت‌های فرهنگی باعث شد نمایش به عرصه عمومی نزدیک‌تر شود. موضوعاتی مانند قانون، عدالت، آموزش، عقب‌ماندگی اجتماعی و رابطه مردم و حکومت، به شکل‌های مختلف وارد نمایشنامه‌ها شدند.
تئاتر در این دوره می‌توانست اندیشه‌های جدید را نه در قالب مقاله و رساله، بلکه از طریق شخصیت، گفت‌وگو و موقعیت نمایشی به مخاطب منتقل کند. همین ویژگی، نمایش را به یکی از ابزارهای مؤثر انتقال مفاهیم اجتماعی و سیاسی تبدیل کرد.
نخستین نمایشنامه‌های ایرانی
نخستین نمایشنامه‌های ایرانی در دوره قاجار و هم‌زمان با افزایش ارتباط فرهنگی ایران و اروپا شکل گرفتند. پیش از آن، نمایش‌هایی مانند تعزیه و روحوضی رواج داشتند، اما نمایشنامه به معنای مدرن، با ساختار داستانی، گفت‌وگوهای منظم و شخصیت‌پردازی تازه، به‌تدریج وارد ادبیات فارسی شد.
فتحعلی آخوندزاده، نویسنده و اندیشمند ایرانی‌تبار قفقاز، از چهره‌های اثرگذار این دوره بود. او نمایشنامه‌های انتقادی خود را به زبان ترکی آذربایجانی نوشت و در آن‌ها موضوعاتی مانند جهل، استبداد، فساد اداری و عقب‌ماندگی اجتماعی را با زبانی طنزآمیز نقد کرد. آثار او، از جمله مجموعه «تمثیلات»، به فارسی ترجمه شدند و بر نویسندگان ایرانی تأثیر گذاشتند. پس از او، نویسندگانی مانند میرزا آقا تبریزی نیز مسیر نمایشنامه‌نویسی جدید ایران را ادامه دادند.
نمایشنامه «جعفرخان از فرنگ آمده» نوشته حسن مقدم، که در سال ۱۳۰۵ نوشته شد، از نمونه‌های مهم نمایش اجتماعی ایران است. این اثر با زبانی طنزآمیز، تقابل سنت و تجدد را بررسی می‌کند. شخصیت اصلی نمایش، پس از سال‌ها اقامت در اروپا به ایران بازمی‌گردد، اما شیفتگی افراطی او به ظواهر و رفتارهای غربی، او را از جامعه خود بیگانه کرده است. نمایشنامه از طریق رفتار و گفت‌وگوهای جعفرخان، تقلید سطحی از فرهنگ بیگانه و تفاوت میان روشنفکری واقعی و تجددنمایی را به نقد می‌کشد.
شکل‌گیری تئاتر حرفه‌ای در ایران
با گذشت زمان، تئاتر از فعالیت‌های پراکنده به سوی ساختاری سازمان‌یافته‌تر حرکت کرد. شکل‌گیری گروه‌های نمایشی، تأسیس سالن‌ها و حضور بازیگران و کارگردانان حرفه‌ای، پایه‌های تئاتر مدرن ایران را تقویت کرد. تماشاخانه‌ها در این روند نقشی مهم داشتند. سالن تئاتر فقط محل اجرای نمایش نبود، بلکه به فضایی برای دیدار هنرمندان، روشنفکران و مخاطبان تبدیل شد.
پژوهش‌هایی مانند مجموعه «تئاتر ایران در گذر زمان» نیز بخشی از این تاریخ را از طریق بررسی گروه‌ها، چهره‌ها و تماشاخانه‌های مختلف ثبت کرده‌اند؛ از جمله تاریخ تماشاخانه تهران که با استفاده از گفت‌وگوهای داریوش اسدزاده، تصویری از فعالیت‌های هنری این مجموعه ارائه می‌دهد.
عبدالحسین نوشین؛ از پایه‌گذاران تئاتر مدرن ایران
عبدالحسین نوشین از مهم‌ترین چهره‌های شکل‌گیری تئاتر حرفه‌ای و مدرن ایران به شمار می‌رود. او در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ تلاش کرد نمایش ایرانی را از شیوه‌های پراکنده و غیرحرفه‌ای به سوی تئاتری منظم و مبتنی بر اصول جدید کارگردانی هدایت کند.
نوشین پس از آشنایی با تئاتر اروپا، دانش و تجربه خود را با ظرفیت‌های فرهنگی و ادبی ایران پیوند زد. تأسیس گروه تئاتر فردوسی از مهم‌ترین اقدامات او بود؛ گروهی که به اجرای آثار ادبیات نمایشی جهان و نمایشنامه‌های ایرانی پرداخت و استانداردهای تازه‌ای در بازیگری، کارگردانی، طراحی صحنه و تمرین گروهی ایجاد کرد.
تأکید بر تمرین دقیق، بیان درست، حرکت حساب‌شده، هماهنگی گروهی و اهمیت متن، از ویژگی‌های رویکرد نوشین بود. او همچنین با ترجمه و اقتباس از آثار نویسندگان بزرگ جهان، مخاطبان ایرانی را با نمونه‌های مهم تئاتر کلاسیک و مدرن آشنا کرد.
اهمیت نوشین فقط در تأسیس یک گروه نمایشی خلاصه نمی‌شود. او نگاه تازه‌ای به مفهوم کارگردان، گروه نمایشی و تماشاگر ارائه کرد و پایه‌های آموزش و تولید حرفه‌ای تئاتر را در ایران تقویت کرد.
«بلبل سرگشته»؛ پیوند سنت و تئاتر مدرن
نمایشنامه «بلبل سرگشته» نوشته علی نصیریان، از آثار مهم در مسیر شکل‌گیری نمایشنامه‌نویسی مدرن ایران است. این اثر با فاصله‌گرفتن از تقلید صرف از الگوهای خارجی، از فرهنگ عامه، افسانه‌ها و شیوه‌های نمایشی ایرانی بهره می‌گیرد.
نصیریان در این نمایشنامه از عناصری مانند نقالی، تعزیه و روایت‌های شفاهی استفاده کرده، اما آن‌ها را در ساختاری منسجم و متناسب با تئاتر مدرن بازآفرینی کرده است.
جست‌وجو، عشق، رنج و سرگشتگی از عناصر اصلی این اثر هستند و شخصیت‌ها در فضایی نمادین با موانع اجتماعی و انسانی روبه‌رو می‌شوند. موسیقی، زبان آهنگین و روایت‌های برگرفته از فرهنگ مردم، به نمایش هویتی ایرانی می‌بخشد.
اهمیت «بلبل سرگشته» در این است که نشان می‌دهد مدرن‌شدن تئاتر ایران الزاماً به معنای تقلید از نمایشنامه‌های اروپایی نیست؛ بلکه می‌تواند از دل میراث نمایشی و فرهنگی ایران شکل بگیرد.
تئاتر ایران در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰
دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ از دوره‌های مهم تحول تئاتر معاصر ایران بودند. در این سال‌ها، از یک سو نهادهای فرهنگی و آموزشی گسترش یافتند و از سوی دیگر، نسل تازه‌ای از نمایشنامه‌نویسان و کارگردانان به دنبال یافتن زبان متفاوتی برای صحنه بودند.
ترجمه آثار نمایشی خارجی، هنرمندان ایرانی را با جریان‌ها و شیوه‌های تازه تئاتر جهان آشنا کرد. هم‌زمان، نمایشنامه‌نویسان ایرانی تلاش کردند موضوعات بومی و شخصیت‌های برخاسته از جامعه خود را وارد آثارشان کنند.
گروه هنر ملی یکی از جریان‌های مهم این دوره بود. این گروه در تلاش بود میان میراث نمایشی ایران، ادبیات عامه، آیین‌ها و شیوه‌های مدرن اجرا پیوند برقرار کند. مجموعه پژوهشی «گروه هنر ملی از آغاز تا پایان؛ ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۷» نیز بخشی از فعالیت‌ها، آموزش‌ها و اجراهای این گروه را مستند کرده است.
در همین دوره، نویسندگانی مانند غلامحسین ساعدی و اکبر رادی، موضوعات اجتماعی و انسانی را با زبانی تازه وارد نمایشنامه‌نویسی ایران کردند.
گروه تئاتر ملی؛ جست‌وجوی زبان ایرانی
گروه تئاتر ملی از مهم‌ترین جریان‌های اثرگذار بر نمایشنامه‌نویسی و اجرای مدرن در ایران بود. هدف این گروه، ایجاد زبانی ایرانی برای نمایش و فاصله‌گرفتن از تقلید کامل از الگوهای خارجی بود.
اعضای این جریان تلاش کردند میان فرهنگ مردم، موسیقی ایرانی، روایت‌های شفاهی، آیین‌ها و ساختارهای مدرن نمایشی ارتباط برقرار کنند. علی نصیریان، عباس جوانمرد، جعفر والی و بیژن مفید از چهره‌های مهم مرتبط با این جریان بودند.
اهمیت گروه تئاتر ملی تنها به اجراهای آن محدود نمی‌شود. این گروه نسلی از هنرمندان را پرورش داد و زمینه را برای رشد نمایشنامه‌های بومی و شکل‌گیری هویت مستقل در تئاتر ایران فراهم کرد.
کارگاه نمایش و تجربه‌گرایی در دهه ۱۳۵۰
کارگاه نمایش یکی از مهم‌ترین جریان‌های تئاتر تجربی ایران در دهه ۱۳۵۰ بود. این مجموعه در سال ۱۳۴۸ در تلویزیون ملی ایران تأسیس شد و به فضایی برای تجربه در نمایشنامه‌نویسی، کارگردانی، بازیگری و طراحی صحنه تبدیل شد.
کارگاه نمایش بر بداهه‌پردازی، کار گروهی، تجربه فرم‌های تازه و فاصله‌گرفتن از الگوهای رایج تئاتر رسمی تأکید داشت. در این جریان، روایت خطی و واقع‌گرایی معمول جای خود را به تصویر، حرکت، سکوت، موسیقی و فضاهای نمادین داد.
پری صابری و آربی اوانسیان از چهره‌های مهم مرتبط با این جریان بودند. هنرمندانی مانند عباس جوانمرد، داوود رشیدی، بیژن مفید و اسماعیل خلج نیز در شکل‌گیری جریان‌های تازه نمایشی نقش داشتند.
در میان نمایشنامه‌نویسان این جریان، عباس نعلبندیان جایگاه ویژه‌ای دارد. او با استفاده از تک‌گویی، تکرار، فضاهای ذهنی، شخصیت‌های حاشیه‌ای و موقعیت‌های نمادین، از الگوهای متعارف نمایشنامه‌نویسی فاصله گرفت.
کارگاه نمایش به نعلبندیان امکان داد تجربه‌های فرمی و زبانی خود را به صحنه منتقل کند. به همین دلیل، نام او با شکل‌گیری تئاتر آوانگارد و تجربه‌گرای ایران پیوند خورده است.
بهرام بیضایی و جست‌وجوی هویت ایرانی
بهرام بیضایی از مهم‌ترین نمایشنامه‌نویسان، کارگردانان و پژوهشگران تئاتر و سینمای ایران است. او از دهه ۱۳۴۰ با مطالعه تعزیه، نقالی، اسطوره‌ها، نمایش‌های سنتی و روایت‌های تاریخی، تلاش کرد زبان تازه‌ای برای تئاتر ایرانی ایجاد کند.
از آثار مهم پیش از انقلاب او می‌توان به «هشتمین سفر سندباد»، «سلطان مار»، «آرش»، «کارنامه بندار بیدخش»، «مرگ یزدگرد» و «ندبه» اشاره کرد.
بیضایی در آثارش از تاریخ و اسطوره برای طرح مسائل معاصر استفاده می‌کند. بحران هویت، استبداد، حذف حقیقت، جایگاه انسان در جامعه و نقش زنان از موضوعات مهم آثار او هستند.
در «مرگ یزدگرد»، روایت‌های رسمی تاریخ زیر سؤال می‌روند و حقیقت از زاویه دید شخصیت‌های مختلف بررسی می‌شود. بیضایی در سینما نیز آثاری مانند «رگبار»، «غریبه و مه»، «کلاغ»، «چریکه تارا» و «مرگ یزدگرد» را کارگردانی کرد.
پس از انقلاب، نمایشنامه‌هایی مانند «طومار شیخ شرزین»، «شب هزارویکم»، «افرا یا روز می‌گذرد»، «مجلس ضربت‌زدن»، «جانا و بلادور» و «سهراب‌کشی» از مهم‌ترین آثار او بودند. این آثار نیز بر تاریخ، اسطوره، حافظه جمعی و مناسبات قدرت تمرکز دارند.
انقلاب ۱۳۵۷ و تغییر مسیر تئاتر ایران
انقلاب ۱۳۵۷ نقطه عطفی در تاریخ تئاتر ایران بود. بسیاری از سالن‌ها و گروه‌های فعال پیش از انقلاب فعالیت خود را متوقف کردند و ساختار فرهنگی کشور وارد مرحله‌ای تازه شد.
سال‌های نخست پس از انقلاب، دوره‌ای متفاوت و پرتحول بود. گروه‌ها و هنرمندان با موضوعات و شرایط تازه‌ای روبه‌رو شدند و مسائل جدیدی وارد صحنه شد. تشکیل سندیکای تئاتر و عمومی‌ترشدن مراسم روز جهانی تئاتر از رویدادهای مهم این دوره بود.
پس از آن، نهادهای رسمی، مراکز آموزشی، جشنواره‌ها و سالن‌های دولتی و خصوصی نقش بیشتری در تولید و عرضه نمایش پیدا کردند.
تئاتر ایران پس از جنگ
در دهه‌های پس از جنگ، فعالیت‌های تئاتری به‌تدریج گسترش یافت. دانشگاه‌ها، مراکز آموزش هنرهای نمایشی، جشنواره‌ها و سالن‌های مختلف به تربیت نسل‌های تازه‌ای از هنرمندان کمک کردند.
جشنواره تئاتر فجر نیز به یکی از مهم‌ترین رویدادهای سالانه تئاتر ایران تبدیل شد و بستری برای معرفی آثار، کارگردانان، بازیگران و نمایشنامه‌نویسان نسل‌های مختلف فراهم کرد.
در این دوره، تئاتر ایران مسیرهای متنوعی را دنبال کرد. برخی آثار به ادبیات کلاسیک و فرهنگ ایرانی بازگشتند، گروهی به مسائل اجتماعی و خانوادگی پرداختند و برخی دیگر به تجربه‌های فرمی، تئاتر فیزیکال، اقتباس و شیوه‌های اجرایی تازه روی آوردند.
تئاتر مستقل و تجربه‌های تازه
رشد گروه‌ها و فضاهای مستقل، یکی از ویژگی‌های تئاتر معاصر ایران در دهه‌های اخیر است. این گروه‌ها امکان بیشتری برای تجربه در فرم، محتوا و شیوه اجرا فراهم کرده‌اند.
محدودیت منابع مالی، بسیاری از گروه‌های مستقل را به سمت اجراهای کم‌دکور، بازیگرمحور و مبتنی بر ایده سوق داده است. در سالن‌های کوچک، متن، بازی، نور و ارتباط مستقیم با تماشاگر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
با این حال، هزینه تولید، اجاره سالن، تبلیغات و دستمزد گروه از مهم‌ترین چالش‌های تئاتر مستقل هستند و بر امکان ادامه فعالیت این گروه‌ها تأثیر می‌گذارند.
تئاتر شهرستان‌ها؛ بخش کمتر دیده‌شده تاریخ نمایش
تاریخ تئاتر ایران فقط تاریخ تهران نیست. در بسیاری از شهرهای ایران، گروه‌های نمایشی سال‌ها فعالیت کرده‌اند و برخی هنرمندان شناخته‌شده نیز کار خود را از شهرستان‌ها آغاز کرده‌اند.
شناخت تئاتر شهرستان‌ها می‌تواند تصویر کامل‌تری از هنر نمایش در ایران ارائه دهد؛ تصویری که به چند سالن و چهره شناخته‌شده پایتخت محدود نباشد.
با این حال، نبود آرشیو منظم، کمبود اسناد و وابستگی به خاطرات شفاهی باعث شده بخش مهمی از این تاریخ کمتر ثبت شود. پژوهش‌هایی مانند مجموعه «تئاتر ایران در گذر زمان» در ثبت همین حافظه پراکنده اهمیت دارند.
تئاتر معاصر ایران در عصر فناوری
فناوری‌های دیجیتال امکانات تازه‌ای در اختیار تئاتر قرار داده‌اند. ویدئوپروژکشن، طراحی نور دیجیتال، صداگذاری پیشرفته و استفاده از تصاویر ضبط‌شده، بخشی از ابزارهای جدید صحنه هستند.
شبکه‌های اجتماعی نیز شیوه ارتباط مخاطب با تئاتر را تغییر داده‌اند. تماشاگر می‌تواند پیش از دیدن یک نمایش درباره گروه، کارگردان و بازیگران اطلاعات کسب کند و پس از اجرا نیز نظر خود را با دیگران به اشتراک بگذارد.
با وجود این، عنصر اصلی تئاتر همچنان ارتباط زنده میان اجراگر و تماشاگر است. حضور هم‌زمان انسان‌ها در یک فضای مشترک، مهم‌ترین تفاوت تئاتر با سینما و محتوای تصویری ضبط‌شده باقی مانده است.
چالش‌های تئاتر امروز
تئاتر معاصر ایران در کنار تجربه‌ها و دستاوردهای خود با چالش‌های مختلفی روبه‌رو است؛ از جمله:
هزینه بالای تولید؛
کمبود سالن‌های مناسب؛
دسترسی نابرابر به امکانات؛
دشواری حفظ گروه‌های حرفه‌ای؛
کاهش قدرت خرید مخاطبان؛
رقابت با شبکه‌های اجتماعی و سرگرمی‌های دیجیتال؛
دشواری ثبت و آرشیو تجربه‌های نمایشی.
با وجود این مشکلات، تئاتر ایران در دوره‌های مختلف توانسته است خود را با شرایط تازه تطبیق دهد و از دل محدودیت‌ها، شیوه‌های جدیدی برای ادامه فعالیت پیدا کند.
آینده تئاتر ایران چگونه شکل می‌گیرد؟
آینده تئاتر ایران تا حد زیادی به توانایی آن برای ارتباط با نسل جدید مخاطبان وابسته است. این ارتباط به معنای کنارگذاشتن سنت‌های نمایشی نیست؛ بلکه می‌تواند از ترکیب میراث نمایشی ایران با زبان‌های اجرایی جدید شکل بگیرد.
تئاتر ایران منابع گسترده‌ای در اختیار دارد: ادبیات کلاسیک، نمایش‌های آیینی، تاریخ اجتماعی، روایت‌های شفاهی، تجربه نسل‌های گذشته و استعداد هنرمندان جوان.
ترکیب این منابع با فناوری‌های جدید، شیوه‌های متفاوت روایت و نگاه تازه به مخاطب می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری تجربه‌های نو در صحنه ایران باشد.
در این میان، ثبت تاریخ تئاتر نیز اهمیت زیادی دارد. بسیاری از تجربه‌های گروه‌های نمایشی، در صورت ثبت‌نشدن، با گذشت زمان از حافظه فرهنگی حذف می‌شوند. آثاری مانند «تئاتر در ایران»، «تاریخ تحلیلی تئاتر در ایران» و مجموعه «تئاتر ایران در گذر زمان» بخشی از این حافظه را حفظ کرده‌اند.
جمع‌بندی
تئاتر معاصر ایران در بیش از یک قرن گذشته مسیری خطی و ساده نداشته است. این هنر از نمایش‌های آیینی و سنتی به تئاتر مدرن رسید، در دوره مشروطه با اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی پیوند خورد، در دهه‌های میانی قرن چهاردهم شمسی به تجربه‌های تازه در نمایشنامه‌نویسی و کارگردانی دست یافت و پس از انقلاب نیز در قالب‌های حرفه‌ای، دانشگاهی، مستقل و تجربی ادامه پیدا کرد.
اهمیت این تاریخ فقط در تعداد نمایش‌ها یا نام هنرمندان نیست. تئاتر در هر دوره بخشی از تجربه جامعه ایرانی را روی صحنه آورده است؛ گاهی با زبان مستقیم و گاهی با استفاده از استعاره، نماد و اسطوره.
تئاتر امروز ایران همچنان میان سنت و نوآوری، متن و اجرا، امکانات محدود و ایده‌های بزرگ و میان مخاطب قدیمی و نسل جدید در حرکت است. شاید مهم‌ترین ویژگی تئاتر معاصر ایران همین توانایی برای تغییر و بازتعریف خود باشد؛ هنری که با وجود دگرگونی‌های فراوان، همچنان بر یک عنصر بنیادی استوار است: مواجهه زنده انسان با انسان در فضای صحنه.
5957
- «آن‌ها که نمیشناختیم» اثر جدید زهره مسکنی رونمایی شد/ بازخوانی جهان از دریچه روایت‌های چندگانه
- پرترهای که به کالبدشکافی تاریخ بدل شد؛ عبور همایون امامی از قواعد مستند کلاسیک / قربانی کردن فرم برای نجات ایده
- استقبال مردم ایتالیا از مستند «نازا» برای افشای نسلکشی رژیم صهیونیستی
- «ردیفهای موسیقی ایرانی» چگونه ثبت جهانی شد؟/ مردم؛ حافظان واقعی میراث فرهنگی
- به صورتش اسید میپاشیم و کسی نمیفهمد کار ماست؛ تهدید علیه تهیونگ؛ هواداران مقابل ساختمان هایب کامیون فرستادند
- اتاق ایرانی برگزیده صلح ژاپن
- ششمین جشنواره «موغام» تبریز به پایان رسید/ معرفی برگزیدگان
- روایت حمید جبلی از لحظه تولدش
- اکران و نقد «بیلیاردباز» در سینماتک خانهی هنرمندان ایران
- از براندو تا لاله مرزبان؛ وقتی تریبون سینما سیاسی می‌شود / تاریخچه جنجالهای سیاسی روی صحنه جوایز سینمایی