دنیا را چقدر از خدا بخواهیم؟ پاسخ امیرالمؤمنین(ع) درباره مال و آرامش

دنیا را چقدر از خدا بخواهیم؟ پاسخ امیرالمؤمنین(ع) درباره مال و آرامش

در نگاه دین، دنیا نه دشمن انسان است و نه چیزی که باید از آن گریخت؛ مال، خانه، شغل و رفاه می‌توانند نعمت‌هایی الهی باشند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که «داشتن دنیا» به «هدف زندگی» تبدیل شود و انسان برای رسیدن به خواسته‌های مادی، خدا و آخرت را به فراموشی بسپارد. امیرالمؤمنین(ع) در سخنانی هشدار می‌دهند که آرامش واقعی در انباشتن بیشتر نیست؛ بلکه در آن است که دنیا در دست انسان باشد، نه در دل او.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مؤمن از دنیا و نعمت‌های آن بهره می‌گیرد، اما همواره می‌داند که دنیا ماندگار نیست و نباید زندگی دنیوی، او را از آخرت غافل کند.

بنابر روایت تسنیم، در نگاه دین، دنیا به خودی خود امر مذمومی نیست؛ آنچه نکوهش شده، دلبستگی بیش از اندازه به دنیاست؛ به‌گونه‌ای که انسان در میان مال، خانه، شغل، رفاه و امکانات زندگی، خدا و آخرت را فراموش کند. امکانات مادی می‌توانند از نعمت‌های الهی باشند، اما هنگامی که دنیا به هدف اصلی زندگی تبدیل شود، انسان به‌تدریج از مسیر حقیقی خود فاصله می‌گیرد. بنابراین مسئله، داشتن دنیا نیست؛ مسئله آن است که دنیا بر دل انسان حکومت کند.

مذمت دنیاگرایی به این معنا نیست که انسان بدون برنامه زندگی کند، دست از کار و تلاش بکشد یا برای پیشگیری از فقر و تأمین آینده خانواده خود اقدامی نکند. انسان باید برای زندگی خود برنامه‌ریزی داشته باشد، تلاش کند و آینده خانواده‌اش را در نظر بگیرد. نکته مهم این است که دنیا را مقصد نهایی زندگی نداند.

انسان باید از امکانات دنیا برای ساختن آخرت خود بهره بگیرد؛ یعنی مال و دارایی را وسیله‌ای برای زندگی شایسته، کمک به دیگران و انجام مسئولیت‌ها و وظایف خود قرار دهد. انسان می‌تواند از دنیا برخوردار باشد، اما نباید اجازه دهد دنیا بر او مسلط شود. به بیان دیگر، دنیا باید در اختیار انسان باشد، نه اینکه جای خود را در دل انسان باز کند.

دنیاگرایی زمانی شکل می‌گیرد که انسان دنیا و لذت‌های آن را هدف اصلی زندگی قرار دهد و برای رسیدن به خواسته‌های دنیوی، خدا و آخرت را فراموش کند. بنابراین داشتن ثروت و امکانات به تنهایی به معنای دنیاگرایی نیست؛ بلکه آنچه انسان را گرفتار دنیا می‌کند، وابستگی به آنهاست؛ وابستگی‌ای که باعث می‌شود دنیا بر تصمیم‌ها و رفتارهای او اثر بگذارد و آخرت به حاشیه زندگی‌اش رانده شود.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز در توصیف دنیا، نسبت به چنین دلبستگی‌ای هشدار می‌دهند و می‌فرمایند:

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ، مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبِئٌ، فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ، قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا، وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا؛ حُکِمَ عَلَی مُکْثِرٍ مِنْهَا بِالْفَاقَةِ، وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بِالرَّاحَةِ.»

مقصود این سخن آن است که بهره‌های دنیا مانند گیاهی خشک و آسیب‌زاست؛ از این رو نباید انسان در چراگاه آن گرفتار شود. دل کندن از دنیا بهتر از آرام گرفتن و وابسته شدن به آن است و استفاده در حد نیاز، بهتر از جمع‌آوری و انباشتن ثروت خواهد بود. حضرت در این بیان، انسان را به ترک تلاش و کار یا محروم کردن خود از امکانات زندگی دعوت نمی‌کنند؛ بلکه هشدار می‌دهند که نباید انسان تصور کند آرامش و سعادت او با بیشتر داشتن و بیشتر جمع کردن به دست می‌آید.

چه‌بسا فردی که ثروت بیشتری می‌اندوزد، نگرانی بیشتری برای حفظ آن داشته باشد و همواره از دست دادن دارایی‌هایش او را مضطرب کند؛ در مقابل، کسی که به اندازه نیاز خود قناعت می‌کند، می‌تواند آرامش بیشتری در زندگی داشته باشد.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ادامه، پیامدهای دلبستگی به جلوه‌های دنیا را چنین بیان می‌کنند:

«مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً، وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً».

کسی که ظاهر فریبنده و زرق و برق دنیا او را مجذوب کند، سرانجام نگاهش نسبت به حقیقت ضعیف و نابینا می‌شود و کسی که عشق دنیا را در اعماق وجود خود جای دهد، درونش از اندوه و نگرانی پر خواهد شد.

خطر دنیاگرایی نیز دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود؛ زمانی که انسان دیگر دنیا را ابزاری برای زندگی نمی‌بیند، بلکه آن را به هدف اصلی تبدیل می‌کند و آرامش خود را به میزان دارایی و برخورداری بیشتر وابسته می‌سازد.

از این رو، انسان می‌تواند از امکانات مادی برخوردار باشد و در عین حال، آنها را در مسیر درست به کار گیرد؛ برای کار خیر، کمک به دیگران و فراهم کردن زمینه‌ای برای رسیدن به سعادت اخروی. تفاوت اصلی در نوع نگاه انسان به دنیاست.

انسان باید دنیا را برای آخرت بخواهد، نه اینکه آخرت را وسیله‌ای برای رسیدن به دنیا قرار دهد. مال و امکانات باید در اختیار انسان باشند، نه اینکه دل و اراده او را در اختیار خود بگیرند.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ادامه می‌فرمایند:

«وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بِعَیْنِ الِاعْتِبَارِ، وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الِاضْطِرَارِ، وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ».

مؤمن با نگاه عبرت‌آموز به دنیا می‌نگرد، تنها به اندازه نیاز خود از آن بهره می‌گیرد و فریب جلوه‌های ظاهری و زرق و برق آن را نمی‌خورد.

بنابراین، نگاه دینی به دنیا به معنای کنار گذاشتن زندگی، فرار از مسئولیت‌ها یا بی‌توجهی به امکانات مادی نیست؛ بلکه سخن از درست زندگی کردن و پیدا کردن جایگاه واقعی دنیاست. مؤمن دنیا را می‌خواهد، اما می‌داند که دنیا ماندنی نیست و نباید به خاطر رسیدن به آن، آخرت را فراموش کند.

در این نگاه، دنیا مقصد نهایی انسان نیست؛ بلکه وسیله‌ای برای رسیدن به مقصدی ماندگار است. تفاوت انسان مؤمن با دنیاگرا در این نیست که یکی از دنیا برخوردار است و دیگری نیست؛ بلکه تفاوت در این است که دنیا در دست انسان باشد یا در دل او.