اگر تسبیحات اربعه را فراموش کنیم، نماز باطل می‌شود؟ | حکم خواندن حمد در رکعت سوم و چهارم

اگر تسبیحات اربعه را فراموش کنیم، نماز باطل می‌شود؟ | حکم خواندن حمد در رکعت سوم و چهارم

یکی از پرسش‌های پرتکرار نمازگزاران این است که در رکعت سوم و چهارم نماز، حتماً باید تسبیحات اربعه خوانده شود یا می‌توان سوره حمد را جایگزین آن کرد؟ از سوی دیگر، اگر فرد سهواً تسبیحات را فراموش کند یا به اشتباه حمد و سوره بخواند، آیا نماز او باطل می‌شود؟ فتاوای مراجع تقلید درباره این پرسش‌های رایج، جزئیات قابل توجهی دارد که دانستن آنها می‌تواند از سردرگمی نمازگزاران هنگام بروز اشتباه جلوگیری کند.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، نماز، ستون دین اسلام و یکی از مهم‌ترین عبادات مسلمانان است که در طول شبانه‌روز پنج نوبت بر آنان واجب شده است. یکی از مسائل مهم و پرتکراری که ممکن است برای نمازگزاران پیش بیاید، به نحوه قرائت در رکعت سوم و چهارم نماز مربوط می‌شود.

آیا در این دو رکعت می‌توان به جای تسبیحات اربعه، سوره حمد را خواند؟ اگر نمازگزار سهواً تسبیحات اربعه را فراموش کند، تکلیف چیست؟ همچنین اگر فرد در بخشی از نماز دچار شک یا اشتباه شود، چگونه باید عمل کند؟

 احکام مربوط به خواندن سوره حمد یا تسبیحات اربعه در رکعت سوم و چهارم، همچنین حکم فراموشی یا اشتباه در قرائت، بر اساس فتاوای مراجع تقلید بررسی شده است؛ احکامی که آگاهی از آنها می‌تواند به رفع ابهام و افزایش دقت نمازگزار در انجام صحیح نماز کمک کند.

تسبیحات اربعه چیست و در کدام بخش نماز خوانده می‌شود؟

تسبیحات اربعه همان ذکر معروف «سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُ لِلهِ وَ لا اِلهَ اِلا اللهُ وَ اللهُ اَکْبَرُ» است که در رکعت سوم و چهارم نماز خوانده می‌شود.

نمازگزار در این دو رکعت می‌تواند طبق حکم شرعی، یکی از دو مورد را انتخاب کند؛ یعنی یا سوره حمد را بخواند یا تسبیحات اربعه را به جا آورد.

بر اساس فتوای مشهور فقها، گفتن یک مرتبه تسبیحات اربعه نیز کفایت می‌کند. امام خمینی(ره) در توضیح‌المسائل، جلد اول، صفحه ۵۵۵، مسئله ۱۰۰۵، تصریح کرده‌اند که در رکعت سوم و چهارم، خواندن یک مرتبه حمد یا سه مرتبه تسبیحات اربعه کافی است.

حکم خواندن سوره حمد یا تسبیحات اربعه در رکعت سوم و چهارم

یکی از سؤالات رایج میان نمازگزاران این است که آیا می‌توان در رکعت سوم و چهارم، به جای تسبیحات اربعه، حمد و سوره توحید خواند؟

بر اساس فتوای آیت‌الله بهجت در «استفتاءات»، جلد دوم، صفحات ۱۴۹ و ۱۵۰، سؤال ۲۰۲۱، خواندن حمد به جای تسبیحات اربعه در رکعت سوم و چهارم اشکالی ندارد؛ البته در صورتی که سوره را با قصد مطلق قرائت قرآن در نماز بخواند و آن را به نیت سوره نماز قرائت نکند.

نکته دیگری که در این زمینه مطرح شده، مربوط به اشتباه نمازگزار در تشخیص رکعت است. اگر فرد در رکعت سوم یا چهارم به تصور اینکه هنوز در دو رکعت اول نماز قرار دارد، حمد و سوره بخواند، نماز او صحیح است؛ با این حال، طبق نظر آیت‌الله العظمی گلپایگانی در «مجمع‌المسائل»، جلد اول، صفحه ۱۶۷، برای زیادی سوره باید دو سجده سهو به جا آورد.

اگر تسبیحات اربعه در نماز فراموش شود، چه حکمی دارد؟

فراموش کردن سهوی تسبیحات اربعه یکی دیگر از مسائلی است که ممکن است برای نمازگزار اتفاق بیفتد. در این شرایط، زمان متوجه شدن اشتباه اهمیت دارد.

اگر نمازگزار هنوز برای رکوع خم نشده باشد و متوجه شود که تسبیحات اربعه را نخوانده است، باید آن را به جا آورد و گفتن یک مرتبه تسبیحات نیز کافی است.

اما اگر فرد وارد رکوع شده یا از رکوع عبور کرده باشد، دیگر لازم نیست برای خواندن تسبیحات به حالت ایستاده بازگردد و نماز خود را ادامه می‌دهد. بر اساس توضیح‌المسائل امام خمینی، این فراموشی سهوی موجب باطل شدن نماز نمی‌شود.

حکم فراموشی حمد و سوره در نماز

اگر نمازگزار به صورت سهوی حمد و سوره را فراموش کند، باید به زمان توجه او به این اشتباه دقت کرد.

چنانچه فرد در رکوع متوجه شود که حمد و سوره را نخوانده است، نمازش صحیح است و نباید برای جبران این فراموشی از رکوع بازگردد.

اما اگر پیش از خم شدن برای رکوع متوجه شود که حمد و سوره را نخوانده است، باید حمد و سوره را بخواند و پس از آن وارد رکوع شود. در نماز جماعت نیز در شرایط مربوط به مأموم، احکام متفاوتی وجود دارد و در برخی موارد تنها خواندن حمد مطرح است.

امام خمینی(ره) در توضیح‌المسائل، جلد اول، صفحه ۷۸۵، درباره برخی از این موارد در نماز جماعت توضیح داده‌اند.

این مسئله برای افرادی که در نماز جماعت به امام اقتدا می‌کنند و ممکن است در تشخیص رکعت دچار اشتباه شوند، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا در برخی شرایط، زمان کافی برای خواندن حمد وجود ندارد و بازگشت به قرائت نیز می‌تواند نظم نماز جماعت را برهم بزند.

اگر نمازگزار به جای تسبیحات، حمد و سوره بخواند چه می‌شود؟

گاهی ممکن است نمازگزار در رکعت سوم یا چهارم به اشتباه تصور کند که در رکعت اول یا دوم قرار دارد و به همین دلیل حمد و سوره بخواند.

در چنین شرایطی، اصل نماز باطل نمی‌شود؛ اما بر اساس برخی فتاوا، به دلیل خواندن اضافی سوره، انجام سجده سهو لازم خواهد بود.

بنابراین، اشتباه در انتخاب حمد و تسبیحات اربعه همیشه به معنای باطل شدن نماز نیست و باید زمان متوجه شدن اشتباه و همچنین فتوای مرجع تقلید فرد مورد توجه قرار گیرد.

جمع‌بندی

نماز از مهم‌ترین عبادات مسلمانان است و آگاهی از احکام مربوط به اجزای آن، به نمازگزار کمک می‌کند تا در صورت فراموشی یا اشتباه، وظیفه شرعی خود را به درستی انجام دهد.

در این مطلب، احکام مربوط به انتخاب میان سوره حمد و تسبیحات اربعه در رکعت سوم و چهارم، حکم فراموش کردن تسبیحات، اشتباه در خواندن حمد و سوره و برخی احکام مربوط به نماز جماعت بررسی شد.

بر اساس احکام بیان‌شده، نمازگزار در رکعت سوم و چهارم می‌تواند حمد یا تسبیحات اربعه را بخواند و در مواردی که تسبیحات اربعه انتخاب می‌شود، یک مرتبه گفتن آن کفایت می‌کند. همچنین اگر تسبیحات به صورت سهوی فراموش شود، بسته به اینکه نمازگزار چه زمانی متوجه این موضوع شود، حکم متفاوت خواهد بود.

با توجه به اینکه ممکن است در جزئیات برخی مسائل، میان فتاوای مراجع تقلید تفاوت‌هایی وجود داشته باشد، لازم است هر نمازگزار در موارد اختلافی مطابق نظر مرجع تقلید خود عمل کند.