وقتی سفرههای نذری پرزرقوبرق هم تجملاتی میشود؛ آیا اسراف، معنویت مراسم مذهبی را میبلعد؟
وقتی سفرههای نذری پرزرقوبرق هم تجملاتی میشود؛ آیا اسراف، معنویت مراسم مذهبی را میبلعد؟
قرار است نذر، عزاداری و برپایی مجالس مذهبی ما را به خدا نزدیکتر کند؛ اما آیا ممکن است هزینههای سنگین، سفرههای پرزرقوبرق و رقابت بر سر بزرگتر بودن هیئتها، درست در نقطه مقابل این هدف قرار بگیرد؟ از نگاه قرآن و روایات، اسراف تنها یک رفتار نادرست اقتصادی نیست؛ بلکه میتواند با روح تقوا و اهداف معنوی آیینهای دینی در تعارض قرار گیرد. پرسش اینجاست که چگونه میتوان میان شکوه مراسم مذهبی و پرهیز از تجمل و اسراف تعادل برقرار کرد؟
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، یکی از آسیبهایی که ممکن است در جریان برگزاری آیینها و مراسم مذهبی پدیدار شود، مسئله اسراف است. اسراف در مجالس دینی، رفتاری نادرست و ناسازگار با اهداف اخلاقی و دینی اسلام به شمار میرود. از این رو لازم است ضمن توجه به اهمیت برگزاری مراسم مذهبی، ابعاد مختلف اسراف در این مراسم و راههای جلوگیری از آن مورد توجه قرار گیرد.
اهمیت برگزاری مراسم مذهبی
بنابر روایت الشیعه، مجالس و آیینهای مذهبی از جمله مصادیق شعائر الهی و دینی هستند و نقش مهمی در ترویج، تقویت و تثبیت باورهای دینی در جامعه دارند. برگزاری مراسم مذهبی، بهویژه مجالس عزاداری حضرت سیدالشهداء(ع) در ماههای محرم و صفر، میتواند در تقویت فضای معنوی جامعه و ارتقای سلامت روحی مردم مؤثر باشد. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید:
«وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ؛[1] … و هر کس شعائر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانۀ تقوای دلهای آنهاست.»
بر اساس این آیه، بزرگداشت شعائر الهی از نشانههای تقوا و امری شایسته و مورد تأکید خداوند است. البته باید توجه داشت که اگرچه آیه مذکور درباره حج و مناسک آن نازل شده است، اما همانگونه که مفسران بیان کردهاند، مفهوم شعائر الهی تنها به مناسک حج محدود نمیشود. بلکه هر آنچه در برنامههای دینی قرار گرفته و انسان را به یاد خداوند و عظمت او میاندازد، میتواند در شمار شعائر الهی قرار گیرد و بزرگداشت آن نیز نشانه تقوای دلها باشد.[2]
بر همین اساس، مراسم و آیینهای مذهبی را میتوان از مصادیق شعائر الهی دانست و برگزاری مستمر و پرشور آنها را دارای اهمیت فراوان تلقی کرد.
پیامدهای منفی اسراف در مراسم مذهبی
اسراف به معنای عبور از حد اعتدال و گرایش به افراط یا تفریط است.[3] البته این واژه در تمام موارد، لزوماً به معنای کوتاهی از حد اعتدال نیست و کاربرد غالب آن در زمینه زیادهروی است. از همین رو، بسیاری از صاحبنظران «اسراف» را مترادف افراط و در مقابل «تقصیر» که به معنای تضییق و بخل است، دانستهاند.[4]
مراسم مذهبی نیز مانند بسیاری از امور ارزشمند، ممکن است با آسیبها و آفتهایی همراه شود که لازم است از آنها جلوگیری کرد. یکی از مهمترین این آسیبها، اسراف در برگزاری مراسم مذهبی است. اسراف از دیدگاه اسلام، هم یک گناه شرعی و هم یک رذیله اخلاقی محسوب میشود و دین اسلام همواره پیروان خود را از آن نهی کرده است. قرآن کریم نیز در آیات مختلف، نسبت به اسراف هشدار داده و پیامدهای نامطلوبی برای آن بیان کرده است که برخی از آنها عبارتاند از:
۱. اسرافکاران، برادران شیاطین
خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید:
«إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَ کَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا؛[5] چرا که تبذیرکنندگان، برادران شیاطینند؛ و شیطان در برابر پروردگارش، بسیار ناسپاس بود.»
مطابق این آیه، تبذیرکنندگان در جایگاهی قرار میگیرند که قرآن از آنان با تعبیر «برادران شیاطین» یاد میکند. بنابراین ممکن است فردی با نیت تقرب به خداوند در یک مجلس مذهبی شرکت کند، اما به دلیل گرفتار شدن در اسراف و تبذیر، نه تنها از هدف اصلی خود فاصله بگیرد، بلکه رفتاری انجام دهد که مورد نکوهش جدی قرآن قرار گرفته است.
۲. خشم و نارضایتی الهی
اسرافکار با برهم زدن تعادل و توازن اقتصادی، رفتاری برخلاف اعتدال انجام میدهد و از رحمت الهی دور میشود. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید:
«إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛[6] خداوند اسرافکاران را دوست نمیدارد.»
امام صادق(ع) نیز در همین زمینه میفرماید:
«إِنَّ اَلسَّرَفَ أَمْرٌ یُبْغِضُهُ اَللَّهُ؛[7] اسراف، کاری است که مورد غضب خداست.»
از این رو، اسراف در مراسم مذهبی میتواند با هدف اصلی این آیینها که تقرب به خداوند و جلب رحمت الهی است، ناسازگار باشد و مراسمی را که با نیت معنوی برگزار شده است، از مسیر اصلی خود دور کند.
۳. محرومیت از هدایت الهی
یکی از اهداف مهم برگزاری آیینهای دینی، از جمله مجالس عزاداری حضرت سیدالشهداء(ع)، دعا و مناجات و دیگر برنامههای مذهبی، هدایت انسانها و نزدیک کردن آنان به مسیر حق و صراط مستقیم است.
با این حال، اسراف و زیادهروی میتواند با این هدف نیز در تعارض قرار گیرد. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
«إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ؛[8] همانا خداوند کسی را که اسرافکار و دروغگوست هدایت نمیکند.»
بنابراین توجه به پرهیز از اسراف، از جمله مسائلی است که باید در برگزاری برنامههای دینی مورد توجه قرار گیرد تا این مراسم بتوانند کارکرد اصلی خود یعنی تقویت هدایت و رشد معنوی مخاطبان را حفظ کنند.
۴. کیفر و عذاب اخروی
یکی دیگر از اهداف مهم برگزاری مراسم و آیینهای دینی، درخواست مغفرت و بخشش الهی و حرکت در مسیر رهایی از عذاب آخرت است. از این منظر نیز اسراف با هدف اصلی چنین برنامههایی سازگاری ندارد.
خداوند متعال درباره سرنوشت اسرافکاران میفرماید:
«وَ کَذَٰلِکَ نَجْزِی مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ یُؤْمِنْ بِآیَاتِ رَبِّهِ وَ لَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقَیٰ؛[9] این چنین جزا میدهیم کسی را که اسراف کند و ایمان به آیات پروردگارش نیاورد، عذاب آخرت شدیدتر و پایدارتر است.»
در آیهای دیگر نیز میفرماید:
«وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ؛[10] به راستی که مسرفان اهل دوزخند.»
از مجموع این آیات میتوان دریافت که اسراف در فرهنگ دینی، مسئلهای ساده و کماهمیت نیست و برای آن پیامدهای سنگینی بیان شده است. از همین رو، اسراف در مراسم مذهبی با هدفی که این مجالس برای طلب مغفرت، بخشش الهی و رهایی از عذاب برپا میشوند، ناسازگار است.
مصادیق اسراف در مراسم مذهبی
متأسفانه در برخی مراسم مذهبی، از جمله سفرههای نذری، مجالس افطاری، عزاداریها و دیگر آیینهای دینی، نمونههایی از اسراف مشاهده میشود. برخی از مهمترین مصادیق آن را میتوان چنین برشمرد.
از جمله این موارد، استفاده بیش از اندازه و غیرضروری از تزئینات در اعیاد مذهبی است؛ مواردی مانند دستهگلهای گرانقیمت، چراغانیهای افراطی و توزیع حجم زیادی از شیرینی و تنقلات میتواند در شمار این مصادیق قرار گیرد.
اسراف در تهیه غذا نیز یکی از موارد رایج، بهویژه در ماه رمضان و هنگام برپایی سفرههای افطاری است. گرچه اسلام بر برگزاری سفرههای ساده افطار تأکید کرده و بسیاری از مؤمنان نیز این اصل را رعایت میکنند، اما گاهی شاهد سفرههایی بسیار متنوع و رنگارنگ با انواع غذاها و دسرها هستیم که بخشی از آنها مصرف نشده و در نهایت فاسد شده یا دور ریخته میشوند.
در مجالس عزاداری حضرت سیدالشهداء(ع) نیز علاوه بر این موارد، گاهی شکلهای دیگری از اسراف و تجملگرایی دیده میشود. برای نمونه، در برخی موارد رقابتهایی برای تشکیل بزرگترین یا طولانیترین دسته عزاداری شکل میگیرد یا تعداد طبلزنها به عنوان نشانهای از عظمت هیئت مطرح میشود.
گاهی حتی افتخار به داشتن صفهای بیستوپنج یا سینفره از طبلزنها و سنجزنها صورت میگیرد؛ به گونهای که برخی از طبلها را دو نفر حمل میکنند. در مواردی نیز بزرگی و عظمت هیئت با تعداد عَلَمها و چهلچراغها سنجیده میشود؛ به طوری که برای حمل برخی از این وسایل، چند جوان نیرومند به کار گرفته میشوند. چنین مواردی میتواند مراسم مذهبی را از سادگی و اهداف معنوی خود دور کند.
راهکارهای پیشگیری از اسراف در مراسم مذهبی
با توجه به آثار و پیامدهای منفی اسراف در مراسم مذهبی و تعارض آن با اهداف و کارکردهای آیینهای دینی، لازم است جامعه مؤمنان نسبت به این مسئله حساسیت بیشتری داشته باشد و برای کاهش آن تلاش کند. برخی از مهمترین راهکارهای پیشگیری از اسراف عبارتاند از:
۱. آگاهیبخشی به شرکتکنندگان
اولین گام برای مقابله با اسراف، آموزش و افزایش آگاهی شرکتکنندگان در مراسم مذهبی است. بسیاری از افراد ممکن است در هنگام انجام برخی رفتارها توجه کافی به پیامدهای آن نداشته باشند و از آثار منفی آن غافل بمانند.
بخش قابل توجهی از اسراف در مراسم مذهبی را میتوان ناشی از بیتوجهی و سهلانگاری دانست. برای مثال، تهیه غذا و اقلام خوراکی نذری در حجم بسیار زیاد، به گونهای که پس از پایان مراسم بخش زیادی از آن مصرف نشود، فاسد شود و در نهایت دور ریخته شود، یکی از نمونههای روشن اسراف است.
در این زمینه میتوان از روشهای مختلف فرهنگی برای آگاهیبخشی استفاده کرد. نصب بنرها و پلاکاردهای مناسب درباره مذمت اسراف و استفاده از احادیث معصومان(ع) در فضای بیرونی هیئتها و محل برگزاری مراسم میتواند توجه مخاطبان را به این موضوع جلب کند. همچنین تولید و پخش کلیپهای کوتاه و مناسب درباره پیامدهای اسراف نیز میتواند مؤثر باشد.
سخنرانان مذهبی نیز در زمینه فرهنگسازی و افزایش آگاهی مردم نقش مهمی دارند. یکی از مهمترین وظایف سخنران در هیئت، تقویت شعور حسینی و تبیین دقیق معارف دینی است. سخنران میتواند با استناد به آیات قرآن و روایات اهلبیت(ع)، مخاطبان را نسبت به آثار و پیامدهای اسراف آگاه کرده و آنان را از این گناه برحذر دارد.
تأکید سخنرانان بر موضوع اسراف در طول چند شب از برگزاری مراسم نیز میتواند به تدریج به اصلاح فرهنگ عمومی و کاهش این آسیب در هیئتها کمک کند.
۲. پرهیز از تجملگرایی و چشموهمچشمی
یکی از رفتارهای نادرستی که در جامعه مشاهده میشود، تجملگرایی، رقابتهای ناسالم، تقلید ناآگاهانه از دیگران و به تعبیر دیگر، چشموهمچشمی است. متأسفانه این رفتار گاهی در میان برخی هیئتها نیز دیده میشود و میتواند زمینهساز هزینههای غیرضروری و اسراف در مراسم مذهبی شود.
گسترش فرهنگ چشموهمچشمی در مراسم مذهبی، مسئلهای قابل تأمل است؛ زیرا چنین رفتاری با روح سادهزیستی و آموزههای اسلامی سازگاری ندارد و با مفهوم تعظیم شعائر الهی نیز نباید به گونهای برخورد شود که جنبههای تجملاتی بر اهداف معنوی غلبه پیدا کند.
مراسم مذهبی باید فرصتی برای ارتباط با خداوند و اهلبیت(ع)، شناخت بهتر معارف اسلامی و تقویت معنویت باشد. با این حال، چشموهمچشمی در زمینههایی مانند سفرههای رنگارنگ و چراغانیهای بسیار پرهزینه میتواند توجه افراد را از این اهداف اصلی دور کند.
برگزاری مراسم مذهبی همراه با زرقوبرق و تجملات فراوان، علاوه بر افزایش هزینهها، ممکن است به تغییر سبک زندگی و کمرنگ شدن روح سادگی نیز منجر شود. از این منظر، تجملگرایی میتواند یکی از آسیبهای خلوص نیت در برخی مراسم مذهبی باشد.
ادامه پیدا کردن چنین روندی ممکن است به شکلگیری یک خردهفرهنگ نامناسب و غیرمنطقی در میان برخی خانوادههای ایرانی منجر شود و در بلندمدت بر باورها و نگرش مردم نسبت به ماهیت و اهداف آیینهای مذهبی تأثیر منفی بگذارد.
۳. مدیریت صحیح منابع و امکانات مراسم
مدیریت درست منابع و امکانات نیز از عوامل مهم در جلوگیری از اسراف در مراسم مذهبی است. امیرالمؤمنین علی(ع) میفرماید:
«حُسْنُ اَلتَّدْبِیرِ وَ تَجَنُّبُ اَلتَّبْذِیرِ مِنْ حُسْنِ اَلسِّیَاسَةِ؛[11] نیکی تدبیر و دوری گزیدن از اسراف و تبذیر، از خوشسیاستی است.»
بر اساس این آموزه، برنامهریزی و مدیریت صحیح میتواند میزان اسراف را به شکل قابل توجهی کاهش دهد. اگر مسئولان و مجریان مراسم نسبت به میزان هزینهها، مقدار مواد غذایی، امکانات مورد استفاده و سایر مخارج دقت و برنامهریزی بیشتری داشته باشند، زمینه برای بروز اسراف کمتر خواهد شد.
۴. تمرکز بر محتوای مراسم و اهداف معنوی
یکی از مهمترین راههای کاهش اسراف، قرار دادن محتوای دینی و اهداف معنوی در مرکز توجه مراسم است. مراسم مذهبی با هدف تقویت معنویت، رشد اخلاقی و دینی و ایجاد ارتباط بیشتر انسان با خداوند و معارف اهلبیت(ع) برگزار میشود و نباید مسائل فرعی و ظاهری موجب فراموش شدن این اهداف شوند.
هر اندازه برگزارکنندگان و شرکتکنندگان توجه بیشتری به جنبههای معنوی و محتوایی مراسم داشته باشند، زمینه برای گرفتار شدن در ظواهر، تجملات و هزینههای غیرضروری نیز کمتر خواهد شد.
دوری از نگاه صرفاً دنیوی و تقویت ابعاد معنوی و دینی میتواند موجب شود برگزارکنندگان و حاضران، اهمیت کمتری برای جنبههای فرعی قائل شوند و در نتیجه، منابع و امکانات مراسم نیز با دقت و اعتدال بیشتری مورد استفاده قرار گیرد.
نتیجهگیری
برگزاری مراسم و آیینهای دینی، به عنوان یکی از مصادیق تعظیم شعائر الهی، نقشی مهم در حیات معنوی جامعه اسلامی دارد. با این حال، اگر این مراسم با اسراف و زیادهروی همراه شود، ممکن است بخشی از اهداف معنوی آن تحت تأثیر قرار گیرد.
اسراف در غذا، تزئینات، امکانات و برخی رقابتهای ظاهری در مراسم مذهبی، علاوه بر تحمیل هزینههای غیرضروری، با آموزههای اسلامی درباره پرهیز از تبذیر و زیادهروی ناسازگار است.
از این رو، افزایش آگاهی مردم درباره پیامدهای اسراف، پرهیز از تجملگرایی و چشموهمچشمی، مدیریت صحیح منابع و امکانات و قرار دادن محتوای دینی و اهداف معنوی در مرکز توجه مراسم، از جمله راهکارهایی است که میتواند در کاهش اسراف در آیینهای مذهبی مؤثر باشد و به حفظ روح معنوی این مراسم کمک کند.
پینوشتها:
[1] حج/۳۲.
[2] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۹۷.
[3] طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۱۷۶.
[4] طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۸۵۴.
[5] اسراء/۲۷.
[6] اعراف/۳۱.
[7] کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۲.
[8] غافر/۲۸.
[9] طه/۱۲۷.
[10] غافر/۴۳.
[11] آمدی، غررالحکم، ص۳۴۴.
منابع
قرآن کریم.
آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، قم، دارالکتب الإسلامی، ۱۴۱۰ ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران ـ ایران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۳ش.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- اسلام طرفدار گوشهگیری است یا حضور در جامعه؟ پاسخ آیات و روایات به یک تناقض ظاهری
- ذکری که آیتالله بهجت آن را راهی آسان برای افزایش محبت خدا میدانست
- از بهشت تا خانه حضرت زهرا(س)؛ راز دعایی که بانوی دو عالم به سلمان فارسی آموختند
- نشانی گمشده کوچه بنیهاشم ؛ قم حرم کریمه اهل بیت
- عملی که به گفته روایات میتواند مرگ را به تأخیر بیندازد؛ راز طولانی شدن عمر چیست؟
- چه کسی به جای ما انتخاب میکند؟؛ وقتی الگوریتمها سلیقه، رفتار و هویت انسان را شکل میدهند
- پیام تسلیت آیتالله مظاهری در پی ارتحال آیتالله شبیری زنجانی
- نسل بعدیِ قرائتیها را تربیت کنیم؛ چه کسی راه قرائتی را ادامه میدهد؟
- همسر رؤیایی یا شریک زندگی؟؛ معیارهایی که شوهای دیتینگ به جوانان یاد میدهند
- فراتر از یک سفر ساده؛ چرا حضور دختر امام کاظم نقطه عطف تمدنی برای شیعیان بود